Người tị nạn Afghanistan đối mặt tương lai bất định khi châu Âu dịch chuyển sang cánh hữu
Step Vaessen
Hàng nghìn người Afghanistan được sơ tán sang châu Âu sau khi Taliban nắm quyền năm 2021 đang sống trong cảnh bất an khi các chính phủ EU thắt chặt chính sách tị nạn và có kế hoạch hợp tác với Taliban để hồi hương một số người. Nhiều gia đình từng làm việc cho các phái bộ châu Âu giờ đối mặt nguy cơ bị trục xuất, trong khi Brussels và các nước thành viên tìm cách thể hiện quyết tâm kiểm soát di cư.
Trong một khu phố yên tĩnh ở Steenwijk, thị trấn nhỏ phía bắc Hà Lan, Abdul Wali cho xem đồng xu và giấy chứng nhận đặc biệt mà chính phủ Hà Lan trao tặng năm 2023 để ghi nhận những đóng góp của anh tại Afghanistan. Với anh, những hiện vật này là biểu tượng cho lời hứa mà Hà Lan đưa ra khi sơ tán khoảng 4.500 nhân viên người Afghanistan - chủ yếu làm phiên dịch, bảo vệ và làm việc cho phái bộ cảnh sát EU - cùng gia đình của họ sau khi Taliban chiếm Kabul vào tháng 8/2021.
Hình ảnh người Afghanistan chen chúc tại sân bay Kabul để tìm cách rời đi trong khi máy bay Mỹ cất cánh từng gây chấn động, cho thấy nỗi sợ hãi của nhiều người trước chính quyền mới tại quốc gia này. Các chính phủ châu Âu, trong đó có Hà Lan, hứng chịu chỉ trích nặng nề vì quá trình sơ tán hỗn loạn, bỏ lại hàng nghìn người Afghanistan từng hợp tác với chính quyền cũ hoặc các tổ chức nước ngoài.
Abdul Wali đến Hà Lan vào tháng 11/2021 sau khi các chính trị gia và quân nhân nước này vận động để sơ tán anh. Anh từng nhận đe dọa từ Taliban vì làm việc cho tổ chức phi chính phủ Cordaid của Hà Lan và hỗ trợ một phiên dịch viên làm việc cho quân đội Hà Lan. "Chúng tôi nằm trong danh sách bị Taliban nhắm tới, họ biết chúng tôi là ai", anh chia sẻ.
Năm năm sau, vợ chồng anh và bốn con đã bắt đầu cuộc sống mới tại Steenwijk. Họ kết bạn với hàng xóm, học tiếng Hà Lan. Ba con gái đi học tại một trường địa phương, còn Abdul Wali làm việc tại một nhà máy. Tháng 6 năm ngoái, gia đình anh đủ điều kiện xin hộ chiếu Hà Lan, nhưng chính phủ bất ngờ thay đổi luật và đe dọa cuộc sống mới mà họ gây dựng.
Hàng nghìn người như Abdul Wali, dù được cấp quy chế tị nạn, chỉ có giấy cư trú tạm thời và rơi vào trạng thái lấp lửng. "Chúng tôi và các gia đình khác đều không chắc chắn về tương lai, lo lắng và cảm thấy bất an", Abdul Wali nói. Anh tin chính phủ Hà Lan có trách nhiệm với những nhân viên từng làm việc cho nước này tại Afghanistan do nguy cơ họ phải đối mặt với sự trả thù từ Taliban.
Theo Cơ quan Tị nạn EU, khoảng nửa triệu người Afghanistan đã nộp đơn xin tị nạn trong EU kể từ khi Taliban lên nắm quyền năm 2021. Dù EU chưa công nhận chính quyền Kabul hiện tại, 15 đại sứ châu Âu đã có cuộc họp với phái đoàn Taliban tại Brussels hồi tháng 6. Nội dung chính được cho là khả năng hồi hương người tị nạn Afghanistan.
Với làn sóng bài nhập cư và sự trỗi dậy của các đảng cực hữu, chính phủ các nước EU muốn thể hiện quyết tâm thực thi chính sách tị nạn chặt chẽ hơn, bất chấp điều đó có nghĩa là hợp tác với Taliban để trục xuất người Afghanistan. Đức là nước EU đầu tiên làm việc với các nhà ngoại giao do Taliban bổ nhiệm tại cơ quan đại diện Afghanistan ở Berlin và Bonn.
Năm 2024, Đức dỡ bỏ lệnh cấm trục xuất người Afghanistan về nước sau khi hai vụ đâm dao khiến dư luận phẫn nộ. Trong hai năm qua, khoảng 200 người, chủ yếu có tiền án, đã bị trục xuất về Afghanistan. Cuối tháng 7, Đức lần đầu tiên trục xuất một người Afghanistan không phạm tội hình sự.
Một tài liệu của Thụy Sĩ mà tờ NRC của Hà Lan thu được cho thấy Hà Lan, Đức, Đan Mạch và Na Uy đang lên kế hoạch trục xuất thêm nhiều người tị nạn về Afghanistan. Hy Lạp cũng muốn làm điều tương tự. Cựu phó đại sứ Hà Lan Cees Roels, từng có mặt tại Kabul khi Taliban tiến vào tháng 8/2021, cho biết ông bị sốc khi chính phủ EU quyết định cải thiện quan hệ với Taliban. "Điều EU muốn làm là tạo ra một hệ thống trong đó Taliban là người gác cổng cho chính sách di cư châu Âu, nhưng người ta đánh giá thấp rằng chính Taliban tạo ra tình trạng khiến người dân muốn rời đi", Roels nói.
Tại miền đông Hà Lan, Fridoon, một luật sư từng làm việc cho phái bộ EUPOL Afghanistan, dành phần lớn thời gian rảnh để học tiếng Hà Lan. Anh là một trong 1.800 người tị nạn ký đơn gửi chính phủ và quốc hội Hà Lan năm ngoái, yêu cầu làm rõ tương lai bấp bênh của họ. "Chúng tôi không chọn đến đây; chúng tôi không có lựa chọn nào khác ngoài rời khỏi đất nước vì công việc đã làm. Họ đã bảo vệ chúng tôi suốt 5 năm qua... giờ chúng tôi đề nghị họ tiếp tục bảo vệ, nhất là con cái chúng tôi. Nếu trở về, cái chết đang chờ đợi", Fridoon nói. Nỗi sợ bị trục xuất bất cứ lúc nào khiến anh mất ngủ.
Tại Steenwijk, các con của Abdul Wali đạp xe quanh khu phố, không biết tương lai ra sao. "Chúng nóng lòng trở lại trường. Tôi không dám nghĩ nếu ở Afghanistan, các con gái tôi không còn được đến trường thì sẽ thế nào", anh nói.
