Ngoại trưởng Nga thăm Tehran: Ông Lavrov ủng hộ Iran, nhưng Moskva cũng hưởng lợi từ khủng hoảng Mỹ - Iran?

Ngày thứ Hai, Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov tới Tehran, gặp người đồng cấp Abbas Araghchi và Tổng thống Masoud Pezeshkian, đồng thời cam kết Moskva ủng hộ Iran. Hôm sau, ông Araghchi viết trên mạng X rằng chưa bao giờ Iran và Nga hợp tác chặt chẽ như hiện nay.

Tuy vậy, lập trường của Nga không hề đơn giản. Cuộc chiến nhằm vào Iran do Mỹ và Israel phát động ngày 28/2 đã đẩy giá dầu lên cao, mang lại cho Moskva một khoản lợi bất ngờ. Washington cũng đã nới lỏng trừng phạt với năng lượng Nga để hạ chi phí nhiên liệu – vấn đề bị cử tri Mỹ phàn nàn gay gắt trước kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới.

Vậy Moskva và Tehran thân thiết đến đâu, và Nga có thực sự muốn khủng hoảng Mỹ - Iran chấm dứt?

Vì sao ông Lavrov tới Tehran lúc này?

Để củng cố quan hệ đối tác thời chiến và định hình những gì sẽ diễn ra tiếp theo. Nader Hashemi, phó giáo sư chính trị Trung Đông tại Đại học Georgetown, nói với Al Jazeera rằng khi cả hai nước đều đang tham chiến, động cơ chính của ông Lavrov là "củng cố liên minh" này, nhằm thúc đẩy mục tiêu chiến tranh của mỗi bên: Nga chống Ukraine, Iran chống Mỹ.

Theo ông Hashemi, lý do quan trọng nhất là cuộc tấn công của Mỹ - Israel đã khiến trật tự khu vực Trung Đông rạn vỡ, và Moskva muốn có tiếng nói trong việc định hình trật tự thay thế. "Tôi cho rằng ở đây có một chương trình nghị sự dài hạn hơn", ông nhận định.

Nga và Iran thân thiết đến đâu?

Hai nước có quan hệ đối tác chiến lược, song hiệp ước giữa họ chưa tới mức liên minh quân sự. Tổng thống Vladimir Putin và ông Pezeshkian đã ký Hiệp ước Đối tác Chiến lược Toàn diện 20 năm tại Moskva hồi tháng 1/2025. Hiệp ước có hiệu lực từ tháng 10 cùng năm, nhưng khác với thỏa thuận Nga - Triều Tiên, văn kiện này không có điều khoản phòng thủ chung.

Quan hệ hai nước sâu sắc hơn sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện ở Ukraine năm 2022, khi Iran chia sẻ công nghệ máy bay không người lái Shahed giúp Nga tự sản xuất phiên bản riêng. Năm 2024, Washington cáo buộc Tehran còn gửi tên lửa đạn đạo cho Nga.

Tại Tehran, ông Lavrov cho biết các chuyên gia Nga từng rời nhà máy điện hạt nhân Bushehr của Iran – cơ sở bị hư hại nặng trong các cuộc không kích của Mỹ – sẽ dần quay trở lại.

Các nước khác cũng nhận thức được mức độ gắn bó này. Hôm Chủ nhật, ông Lavrov có mặt ở Bahrain để dự phiên đối thoại chiến lược giữa Nga và Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC); các thành viên đã đề nghị Moskva dùng ảnh hưởng với Tehran để thúc đẩy "đối thoại nghiêm túc" và khôi phục hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược mà Iran trên thực tế đã đóng lại không lâu sau khi chiến sự bùng phát đầu năm nay.

Nga có giúp Iran trong cuộc chiến chống Mỹ?

Không công khai. Bộ Ngoại giao Nga đã lên án điều họ gọi là "hành động xâm lược trái pháp luật" của Mỹ và Israel, nhưng Moskva không can thiệp quân sự. Các cơ quan truyền thông Mỹ, dẫn các báo cáo tình báo, nói rằng Nga và Trung Quốc đã cung cấp ảnh vệ tinh và linh kiện vũ khí cho Iran. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bác bỏ các thông tin này.

Nga được lợi gì từ cuộc chiến Mỹ - Iran?

Đáng kể. Sau khi Iran trên thực tế đóng eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển chiếm một phần năm nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu trong thời bình – giá dầu Brent tăng từ khoảng 72 USD/thùng lên tới 120 USD/thùng vào tháng 3 và tháng 4. Hôm thứ Ba, Brent – giá chuẩn toàn cầu – giao dịch trên 109 USD/thùng.

Đến tháng 4, nguồn thu từ loại thuế dầu lớn nhất của Nga đã tăng gần gấp đôi lên khoảng 9 tỷ USD, theo tính toán của Reuters, khi người mua không thể lấy hàng từ vùng Vịnh chuyển sang nguồn khác. Từ tháng 3, Bộ Tài chính Mỹ đã ban hành các miễn trừ cho phép bán dầu Nga đã chất lên tàu. Trong tháng này, cơ quan này miễn trừng phạt với dầu diesel của Nga tới tháng 4/2027.

Hôm thứ Sáu, ông Trump đình chỉ các lệnh trừng phạt mới được thông qua nhằm vào Nga và các bên mua dầu khí của nước này, động thái gây phẫn nộ trong chính đảng Cộng hòa của ông – những người ủng hộ dự luật trừng phạt. Hôm Chủ nhật, ông nói không muốn "một cách dại dột, đẩy Nga ra khỏi bàn đàm phán" về Ukraine.

John Lough, nghiên cứu viên liên kết Chương trình Nga và Á - Âu tại Chatham House, nhận định với Al Jazeera rằng Điện Kremlin đang tận dụng cơ hội để dung hòa lợi ích Nga - Mỹ về Ukraine, nhằm tìm cách ngăn Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga. Ông cho rằng điều này khiến quan hệ giữa ông Trump và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy rạn nứt, phù hợp với mục đích của Moskva vì đẩy chính sách Mỹ đối đầu với chính sách của châu Âu về Ukraine.

Vậy Nga có thực sự muốn chiến tranh Mỹ - Iran kết thúc?

Hiện tại, Nga dường như có đủ lý do để muốn căng thẳng Washington - Tehran tiếp diễn, bởi nước này "đang hưởng lợi từ giá dầu cao và từ tình trạng khan dầu diesel khiến ông Trump phải dỡ trừng phạt, cho phép Nga cung cấp diesel cho thị trường Mỹ", theo ông Lough.

Tuy nhiên, Nikita Smagin, chuyên gia phân tích về vai trò của Nga ở Trung Đông, nói với Al Jazeera hôm thứ Hai rằng dù Nga chắc chắn có lợi ích cục bộ trong việc xung đột tiếp diễn, nhìn tổng thể nước này có lẽ không muốn thấy xung đột leo thang vì hậu quả có thể khó lường.

Nga có thể là trung gian hòa giải hiệu quả trong chiến tranh Mỹ - Iran?

Moskva đối thoại với tất cả các bên trong cuộc xung đột, điều mà ông Hashemi cho rằng mang lại cho Nga lợi thế so với Washington. Phần lớn khu vực bị ảnh hưởng khi Iran tấn công các cơ sở quân sự và hạ tầng năng lượng của Mỹ tại các nước tiếp nhận lực lượng Mỹ, gồm Bahrain, Kuwait, Oman, Jordan và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.

Theo ông Hashemi, Nga "có vị thế hoàn hảo để định hình một trật tự khu vực Trung Đông mới trong tương lai" với tư cách "một cường quốc có quan hệ ngoại giao trực tiếp với tất cả các bên" trong khu vực, trong khi "Mỹ không thể đưa ra tuyên bố như vậy vì không có quan hệ với Iran".

Ông Putin từng đóng vai trò kênh liên lạc với Washington khi cho biết đã chuyển quan điểm của Iran về việc chấm dứt xung đột tới ông Trump trong cuộc điện đàm ngày 9/10. Nhưng ông Hashemi không cho rằng ông Trump đang trông cậy vào ông Putin để giúp giải quyết chiến tranh Iran. Theo ông, chính sách Iran của ông Trump trước hết được định hình bởi "những nét cá nhân" của ông, sau đó là quan hệ với Israel, thể hiện qua các cố vấn thân cận như Jared Kushner, Steve Witkoff và Mike Waltz, đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc.

Dù vậy, khi ông Trump "đang lún sâu", ông Hashemi cho rằng "có những cuộc thảo luận căng thẳng giữa Nga và Mỹ". Điều này có thể lên tới đỉnh điểm tại một hội nghị thượng đỉnh ba bên tiềm năng. Tháng trước, Điện Kremlin cho biết ông Putin và ông Trump đã thảo luận việc gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình để bàn về chiến tranh Ukraine, tại hội nghị APEC ở Thâm Quyến vào tháng 11, nhưng Nhà Trắng chưa xác nhận ông Trump có tham dự hay không.

Nếu cuộc gặp về Ukraine diễn ra, ông Hashemi cho rằng "chiến tranh Iran cũng sẽ nằm trong chương trình nghị sự", khi ông Trump tìm cách nhìn vào Trung Quốc và Nga "để xem liệu có dư địa nào giúp ông đàm phán chấm dứt chiến tranh".

Điều gì tiếp theo?

Hôm thứ Hai, ông Lavrov nói Moskva mong ông Pezeshkian dự hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Các nước Xuất khẩu Khí đốt tại Moskva vào cuối tháng 10. Trong khi đó, lực lượng Mỹ và Iran tiếp tục giành quyền kiểm soát Hormuz trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ ngày 3/11. Ông Trump đã đe dọa "sớm hoàn tất công việc" với Iran, nhưng ông Araghchi đáp lại: "Chúng tôi cũng có những công việc chưa hoàn thành."