Ngoại giao Iran - Mỹ nóng trở lại với loạt chuyến thăm của Qatar, Oman, Pakistan

Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Ngoại giao Qatar, Sheikh Mohammed bin Abdulrahman bin Jassim Al Thani, đã tới Tehran hôm 27/8 để thảo luận về khả năng giảm căng thẳng và khôi phục các cuộc đàm phán thất bại giữa Iran và Mỹ. Chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh hàng loạt đoàn ngoại giao cấp cao đổ về Tehran những ngày gần đây.

Một phát ngôn viên của Qatar cho biết Sheikh Mohammed sẽ gặp “một số quan chức Iran” để bàn về chấm dứt thù địch và “tạo điều kiện cho đối thoại”. Ông cũng sẽ đề cập vấn đề eo biển Hormuz – tuyến đường biển quan trọng đã bị Iran đóng cửa từ đầu tháng 3, khiến lượng tàu thuyền qua lại – vốn chuyên chở hơn 1/5 nguồn cung dầu khí toàn cầu trước chiến tranh – sụt giảm 95%, gây khủng hoảng thị trường năng lượng thế giới.

Các chuyến thăm ngoại giao dồn dập

Trước chuyến đi của Thủ tướng Qatar, hôm 24/8, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir đã có các cuộc gặp với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf và cả tân Bí thư Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran, tướng Mohsen Rezaei.

Hôm 25/8, Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi gặp người đồng cấp Iran Abbas Araghchi tại Tehran để bàn về eo biển Hormuz – điểm nóng lớn nhất trong cuộc xung đột. Cùng ngày, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi thông báo hai bên đã nhất trí về một tuyến vận chuyển tạm thời mới tại eo biển, theo đó tàu thuyền sẽ đi vào vùng biển Iran và Tehran sẽ có quyền kiểm soát một phần các tuyến ra. Tuy nhiên, Iran nhấn mạnh sẽ không mở lại eo biển cho đến khi Mỹ dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng tài sản của nước này.

Chiến tranh đang ở giai đoạn nào?

Về danh nghĩa, Mỹ và Iran vẫn trong tình trạng chiến tranh và mỗi bên đều tuyên bố phe kia đã thất bại, dù cả hai đều chịu thiệt hại về kinh tế và chính trị. Chính quyền Trump gần đây chuyển hướng sang chiến lược gây sức ép kinh tế khi các báo cáo cho thấy kho vũ khí đánh chặn của Mỹ tại Trung Đông có thể cạn kiệt. Hôm 24/8, Washington công bố gói trừng phạt mới nhằm vào hơn 60 cá nhân và tổ chức trên 5 lĩnh vực, đồng thời đe dọa áp trừng phạt thứ cấp với các nước vẫn giao thương với Iran. Các thực thể tại Trung Quốc, Hong Kong, Anh, Ukraine, Syria, Pháp, Malaysia, Singapore và một số nước khác chịu ảnh hưởng.

Rào cản lớn vẫn là eo biển Hormuz đóng cửa. Iran muốn duy trì quyền kiểm soát tuyến hàng hải nằm trong lãnh hải Iran và Oman, trong khi Mỹ muốn quay lại trật tự trước chiến tranh, khi mọi tàu thuyền đi qua tự do. Dù Tổng thống Trump tuyên bố đã rà phá toàn bộ thủy lôi, các chuyên gia cảnh báo một số quả có thể còn sót lại. Mỹ cũng tiếp tục phong tỏa hải quân các cảng của Iran quanh eo biển, gây tổn thất nặng nề cho xuất khẩu dầu của Tehran.

Dấu hiệu ngoại giao phát huy tác dụng?

Có thể. Đột phá trong đàm phán giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz được một số chuyên gia coi là dấu hiệu Tehran sẵn sàng đối thoại. Hãng tin Reuters đưa tin Mỹ sẽ bắt đầu đưa các nhân viên ngoại giao đã sơ tán trở lại các phái bộ ở Trung Đông sớm nhất từ tuần tới. Trước đó, Mỹ đã rút nhân viên khỏi Jordan, Bahrain, Kuwait, Saudi Arabia, Lebanon và Iraq sau khi Washington và Israel không kích Iran cuối tháng 2, đồng thời đóng cửa tạm thời các đại sứ quán ở Saudi Arabia và Kuwait sau khi bị bắn phá.

Theo truyền thông Mỹ, các phái bộ tại Jordan, Israel và Oman sẽ được khôi phục đầy đủ, trong khi các cơ quan đại diện ở UAE, Saudi Arabia, Qatar và Lebanon hoạt động ở mức 85%; Iraq, Kuwait và Bahrain ở mức 75%. Giới phân tích cho rằng quyết định này cho thấy Washington tin cuộc chiến sẽ không leo thang quân sự, bất chấp các cuộc đối thoại trực tiếp đã đổ vỡ.

Phát ngôn đối lập

Tuy nhiên, tuyên bố từ hai phía trái ngược với động thái ngoại giao mới. Tổng thống Trump nói với Al Jazeera hôm 26/8 rằng ông “không vội” nối lại đàm phán với Iran và tin các hành động kinh tế lẫn quân sự sẽ phát huy hiệu quả. Iran đã bác bỏ và lên án các lệnh trừng phạt mới. Trong thư gửi Liên Hợp Quốc, Ngoại trưởng Araghchi gọi đây là “hành động khủng bố nhà nước và kinh tế”, kêu gọi các nước thành viên không thực thi.

Các quan chức quân sự cấp cao Iran tiếp tục đưa ra tuyên bố cứng rắn. Tân Bí thư Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Rezaei được cho là đã nói với tướng Pakistan rằng Iran “không tin Mỹ”. Trong khi đó, Tổng thống Pezeshkian có tín hiệu ôn hòa hơn. Tuần trước, ông kêu gọi đàm phán từ vị thế mạnh, nói: “Tốt hơn là chúng ta kết thúc chiến tranh ngay bây giờ khi chúng ta đang ở vị thế quyền lực và phẩm giá”. Tuy nhiên, thẩm quyền của tổng thống Iran bị giới hạn vì ông dưới quyền Lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei. Phe cứng rắn, đặc biệt trong quân đội, cáo buộc chính phủ ông nhượng bộ Mỹ khi ký biên bản ghi nhớ hồi tháng 6, dù tổng thống bác bỏ chỉ trích này.

Ý nghĩa của hoạt động ngoại giao mới

Chưa có xác nhận Mỹ trực tiếp tham gia vào loạt hoạt động ngoại giao tuần qua. Một số nhà phân tích suy đoán việc Mỹ gia tăng sức ép kinh tế có thể nhằm buộc Iran phải quay lại bàn đàm phán. Ali Vaez, chuyên gia của nhóm Nghiên cứu Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng Washington muốn gây ra một “thảm họa tài chính” ở Iran bằng phong tỏa quân sự kết hợp trừng phạt nền kinh tế vốn đã kiệt quệ của nước này.

“Cộng hòa Hồi giáo đã từng đối mặt với tất cả những điều này, dù hiếm khi cùng lúc và vào thời điểm các thách thức vốn đã gay gắt như hiện nay. Câu hỏi là liệu chương mới trong cuộc chơi căng thẳng kinh tế này nhằm tạo ra chiến dịch có tổng bằng không để sụp đổ chế độ, hay tạo đòn bẩy để đạt một thỏa thuận”, Vaez nói với các nhà báo.