Nghiên cứu hài cốt khai quật từ nghĩa trang hoàng gia Umm el-Qa'ab gần Abydos, có niên đại từ khoảng 3.000 năm TCN, đã phát hiện dấu vết chấn thương trên nhiều hộp sọ cổ, củng cố quan điểm rằng các quan lại và thợ thủ công phục vụ vua Ai Cập thời kỳ đầu có thể đã bị hiến tế khi nhà vua qua đời.
Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Frontiers in Environmental Archaeology, tác giả Roselyn Campbell từ Đại học Purdue (Mỹ) cho biết nghĩa trang Umm el-Qa'ab là nơi chôn cất các vị vua thuộc Vương triều thứ nhất của Ai Cập. Không chỉ có hoàng gia, khu vực xung quanh các lăng mộ còn có các ngôi mộ được cho là của những người thuộc hộ gia đình hoàng gia, bao gồm cung nữ, người giữ ấn, thanh tra và thợ thủ công.
Campbell viết: "Trong khi Aha, vị vua đầu tiên của Vương triều thứ nhất, dường như chỉ có một vài ngôi mộ phụ, những người kế vị ông lại có hàng trăm ngôi mộ phụ xung quanh lăng mộ và khuôn viên của họ."
Các ngôi mộ của người hầu được nhà Ai Cập học người Anh Flinders Petrie khai quật vào những năm 1920. Ông tin rằng đây là bằng chứng về tục hiến tế người, quan điểm được một số chuyên gia sau này đồng tình. Tuy nhiên, Petrie không tìm thấy dấu vết chấn thương trên hài cốt. Trong khi ông cho rằng những người này có thể bị chôn sống, số khác lại cho rằng họ chết tự nhiên và được cải táng tại Abydos khi nhà vua qua đời.
Campbell đã kiểm tra lại hộp sọ của 46 người hầu được khai quật từ các ngôi mộ xung quanh khuôn viên mai táng của ba vị vua khác nhau – Vua Djer, Vua Djet và Nữ hoàng Merneith – thuộc Bộ sưu tập Duckworth tại Đại học Cambridge.
Bà cho biết: "Câu hỏi liệu tục hiến tế người hầu có được thực hiện ở Ai Cập hay không đã được tranh luận hơn một thế kỷ, nhưng đây là nghiên cứu đầu tiên kiểm tra trực tiếp hài cốt người từ chính các ngôi mộ."
Kết quả cho thấy 18 trong số 46 hộp sọ có dấu hiệu chấn thương có thể gây tử vong như nứt vỡ, trong đó một trường hợp có vết chém vào mắt. Campbell tin rằng Petrie có thể đã nhìn thấy các vết nứt sọ nhưng không nhận ra chúng là thương tích xảy ra vào thời điểm tử vong, thay vì do hư hại sau này.
Theo bà, các vết nứt khó có thể do chùy gây ra – loại vũ khí thường được mô tả trong nghệ thuật Ai Cập cổ như công cụ để vua chiến thắng đánh kẻ thù – mà nhiều khả năng do các vật phẳng, rộng làm bằng gỗ hoặc nhung.
Campbell nói: "Với những hộp sọ không có chấn thương, chúng tôi không thể chắc chắn họ đã bị hiến tế. Hoàn toàn có thể một số người hầu bị hiến tế, số khác thì không. Với kích thước mẫu quá nhỏ so với dân số chôn cất ban đầu, chúng tôi không thể thấy hết mức độ của các nghi lễ mai táng này, cũng không thể chắc chắn mẫu này đại diện cho tất cả người hầu."
Bà cũng lưu ý số lượng mộ phụ giảm nhanh và dường như biến mất vào đầu Vương triều thứ hai.
Salima Ikram, giáo sư tại Đại học American ở Cairo, nhận xét dù ý tưởng về tục hiến tế người hầu không hoàn toàn mới, "bài báo này là một trong số ít lần các phương pháp hiện đại nghiêm ngặt được sử dụng để đánh giá những hài cốt này". Bà nói thêm: "Tục lệ này tồn tại ngắn ngủi, khi người ta được thay thế bằng tượng nhỏ. Có thể một số hoặc tất cả người hầu cảm thấy đây là vinh dự và họ sẽ được hưởng cuộc sống vĩnh cửu phục vụ thần vương, dù họ cũng có thể phẫn nộ, kinh hoàng và cố gắng trốn tránh số phận này."
Tiến sĩ Dawn McCormack, nhà Ai Cập học tại Đại học Samford (Alabama), cho biết những hình thức hiến tế tương tự từng xảy ra ở nhiều nền văn hóa và thời đại khác nhau, đồng thời lưu ý không phải tất cả người tại khu vực Ai Cập đều tuân phục. Bà nói: "Nếu thực sự nghĩ về những cảnh tượng đó, nó sẽ rất kinh khủng." Dù nghiên cứu chỉ liên quan đến một số lượng nhỏ hộp sọ từ khu mộ, bà cho rằng "ý tưởng rằng một số người có thể đã bị giết một cách dã man là điều chúng ta có thể kỳ vọng trong thực tế".
