Nghĩa trang không tên: Nơi an nghỉ của những người mất tích ở Gaza

Dải Gaza – Bên cạnh một nấm mồ không tên, Lina al-Assi lặng lẽ ngồi nhặt hoa và tưới nước lên nền đất, tin rằng đó là nơi an nghỉ của chồng chị. Jihad Tafesh mất tích ngay những ngày đầu cuộc chiến tranh Israel-Hamas hồi tháng 10/2023.

Lina thường xuyên lui tới nơi này, một trong khoảng 1.200 ngôi mộ tập trung các thi thể không có danh tính và những người mất tích không thể nhận dạng tại nghĩa trang Deir el-Balah. Người phụ nữ 26 tuổi, mẹ của hai con, mất liên lạc với chồng vào ngày 8/10/2023 – ngày thứ hai của cuộc chiến. Dưới làn bom đạn, Jihad – khi đó 28 tuổi – ở lại nhà tại khu Shujayea (thành phố Gaza) cùng cha mẹ, còn Lina chạy trốn cùng các con.

“Pháo kích khắp nơi, khu vực nhà tôi rất nguy hiểm và gần biên giới”, Lina kể. Cùng ngày, giữa những đợt tấn công, chị tìm kiếm Jihad nhưng vô vọng. Không một thông tin cụ thể nào về số phận của chồng đến được với chị. “Chúng tôi liên hệ với Hội Chữ thập đỏ để kiểm tra nhưng không có kết quả. Không biết anh ấy bị giam giữ, bị thương hay đã chết. Không gì cả”.

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Hamas vào tháng 10/2025 giúp Lina tập trung tìm kiếm, đặc biệt khi Israel bắt đầu chuyển thi thể người Palestine về Gaza theo thỏa thuận. Các thi thể được chuyển dần qua Hội Chữ thập đỏ đến Bệnh viện Nasser ở Khan Younis. Tính đến ngày 5/11, 285 thi thể đã được tiếp nhận. Nhưng danh tính thường không rõ ràng, nhiều thi thể được đánh số, buộc gia đình phải nhận dạng qua quần áo, vết tích trên cơ thể hoặc đồ dùng cá nhân.

Lina cũng đến bệnh viện tìm chồng. “Mỗi khi ảnh hiện lên màn hình, tôi cầu nguyện anh ấy không nằm trong số đó. Các thi thể bị biến dạng cực kỳ, có dấu hiệu chấn thương, lạm dụng, một số phân hủy nặng. Đó là một nỗi đau khác… khi thấy người mình yêu trong tình trạng đó”, chị nói.

Sau hơn hai tuần qua lại bệnh viện, Lina nhận ra một thi thể giống chồng nhưng nghi ngờ. Khi trở lại sau hai tuần suy nghĩ, chị thông báo cho nhân viên thì đã quá muộn: thi thể đã được chôn cất.

Nghĩa trang Deir el-Balah được thành lập từ tháng 10/2025, gọi là “nghĩa trang của những người mất tích” hoặc “nghĩa trang mộ số”. Ông Ziad Obaid, trưởng ban nghĩa trang thuộc Bộ Tôn giáo Gaza, cho biết nghĩa trang này ra đời do nhu cầu cấp thiết về nơi chôn cất, khi hầu hết nghĩa trang ở thành phố Gaza và phía bắc đã đóng cửa hoặc khó tiếp cận.

Theo ông Obaid, các thi thể đến từ nhiều nơi: được khai quật từ đống đổ nát, đường phố, sân bệnh viện, trường học – nơi được tạm chôn trong các cuộc tấn công – hoặc qua trao đổi của Hội Chữ thập đỏ. Mỗi ngày, thêm thi thể được đưa về từ khắp Gaza.

“Thách thức chính không chỉ là số lượng thi thể, mà còn tình trạng của chúng: nhiều thi thể đến trong tình trạng phân hủy nghiêm trọng hoặc biến dạng, khiến việc nhận dạng bằng mắt thường gần như không thể”, ông Obaid nói. Ngay cả khi Israel thỉnh thoảng gửi mã ADN kèm thi thể, các mã này hầu như vô dụng vì Gaza không có phòng thí nghiệm xét nghiệm di truyền hoặc đối chiếu mẫu với gia đình người mất tích.

Theo quy trình, thi thể được chuyển từ Hội Chữ thập đỏ đến các bệnh viện lớn, nơi đội pháp y chụp ảnh, lấy mẫu, lưu giữ đồ dùng cá nhân. Mỗi thi thể được Bộ Y tế hoặc Bộ Tôn giáo gán một mã số duy nhất. Trong vòng 6-10 ngày, thi thể được trưng bày tại phòng bệnh viện để gia đình nhận dạng, sau đó chôn cất nếu không có nhận dạng.

Ông Obaid chỉ ra nhiều yếu tố phức tạp như việc Israel khai quật thi thể người Palestine, hoặc chuyển các bộ phận cơ thể thay vì toàn bộ hài cốt. “Việc thiếu cơ sở vật chất ADN và sự chậm trễ trong nhận dạng đang làm sâu sắc thêm cuộc khủng hoảng nhân đạo và tâm lý của các gia đình, những người bị kẹt giữa hy vọng và đau thương”, ông nói.

Herbert Mushumba, chuyên gia pháp y của Hội Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC), thừa nhận khoảng trống quan trọng khi Gaza không có cơ sở phân tích ADN. Các mẫu được lấy hiện được bảo quản với sự hỗ trợ của ICRC, chờ khả năng phân tích trong tương lai. ICRC cho biết nghĩa trang Deir el-Balah có khoảng 1.400 ngôi mộ, trong đó khoảng 350 còn trống.

Đối với Lina, nghĩa trang trở thành nơi trú ẩn. “Cảm giác khó khăn nhất là khi người thân được chôn cất là người vô danh, không tên, không nhận dạng chính thức, chỉ dưới một con số… nỗi đau sâu thẳm vẫn còn trong tim tôi”, chị nói bên nấm mộ được đánh số mà chị tin là của chồng. “Tất cả những gì tôi muốn là chồng tôi có một nấm mồ có tên, để tôi có thể đến thăm anh ấy cùng các con bất cứ khi nào chúng tôi muốn”.