Ngày châu Phi 2026: Giải phóng thực sự hay vẫn còn là cuộc đấu tranh?

Nairobi, Kenya – Khi các nhà lãnh đạo châu Phi tập trung tại Addis Ababa vào ngày 25/5/1963 để thành lập Tổ chức Thống nhất châu Phi (OAU), sự kiện này đã trở thành biểu tượng của giải phóng lục địa, thường được gọi là Ngày Giải phóng châu Phi. Sáu mươi ba năm sau, khi châu Phi kỷ niệm Ngày châu Phi 2026, câu hỏi về giải phóng thực sự vẫn còn đó. Những gì từng được định nghĩa bằng lá cờ và quốc ca nay là cuộc tranh luận về ai kiểm soát của cải, công nghệ và ảnh hưởng toàn cầu.

Đối với thế hệ lớn tuổi, Ngày châu Phi vẫn là một cột mốc xúc động, nhắc nhở về chiến thắng giành được trước ách thực dân. "Chúng tôi đấu tranh để tự trị, và giải phóng chính trị không bao giờ là điều hiển nhiên," ông Mzee Josphat Kimanthi, 74 tuổi, cựu công chức tại Machakos, Kenya, chia sẻ. Tuy nhiên, ông nhìn thấy khoảng cách thế hệ và cảm giác rằng lời hứa độc lập chưa thành hiện thực: "Chúng tôi nghĩ tự do chính trị sẽ mang lại tự do kinh tế. Giờ đây, các cháu tôi vật lộn với chi phí sống cao dưới những khoản nợ không phải chúng tôi ký kết."

Đối với nhiều nhà phân tích và giới trẻ châu Phi, tiền bạc, việc làm và kiểm soát kinh tế là trọng tâm của giải phóng ngày nay. Cuộc tranh luận chuyển từ cờ xí và biên giới sang câu hỏi ai kiểm soát nền kinh tế, ai ra quyết định tài chính và ai hưởng lợi từ tăng trưởng. Ở nhiều quốc gia, gánh nặng nợ nần đang hạn chế chi tiêu chính phủ, trong khi các chính sách tài khóa bị định hình bởi đàm phán với các tổ chức tài chính quốc tế. Đồng thời, các chính phủ cố gắng cân bằng quan hệ với các cường quốc phương Tây, Trung Quốc và BRICS.

Áp lực nợ nần

Giáo sư Paul Mbatia từ Đại học Multimedia của Kenya nhấn mạnh: "Giải phóng thực sự không thể tồn tại khi một lục địa sản xuất thứ mình không tiêu dùng và tiêu dùng thứ mình không sản xuất." Công nghệ kỹ thuật số, từng được coi là con đường dẫn đến cơ hội, nay đặt ra câu hỏi về quyền sở hữu và kiểm soát. Ai xây dựng hệ thống, ai sở hữu dữ liệu và ai hưởng lợi từ nền kinh tế số đang trở thành mối quan tâm chính. Nhiều nhà hoạch định chính sách cho rằng giai đoạn phát triển tiếp theo của châu Phi sẽ phụ thuộc vào khả năng biến tài nguyên, lao động và đổi mới thành các ngành công nghiệp giữ giá trị trong lục địa.

Mặt trận kỹ thuật số

Sự thay đổi này cũng hiện rõ trong nền kinh tế số, nơi một mặt trận mới cho cuộc đấu tranh ảnh hưởng đã xuất hiện. Tiền di động, trí tuệ nhân tạo và cơ sở hạ tầng số đang lan rộng ở Nairobi, Lagos và Kigali, biến chúng thành các trung tâm công nghệ. Tuy nhiên, các nhà phê bình cảnh báo rằng phần lớn xương sống kỹ thuật số vẫn do các tập đoàn đa quốc gia kiểm soát từ bên ngoài. "Khai thác kỹ thuật số là biên giới mới của chủ nghĩa thực dân mới," Amina Osei, nhà phân tích tại Trung tâm Quản trị Kỹ thuật số châu Phi ở Accra, nói. "Nếu dữ liệu châu Phi được đưa ra ngoài, xử lý trên máy chủ nước ngoài và bán lại cho chúng tôi, thì chúng tôi chỉ thay thế kiểm soát thuộc địa cũ bằng sự phụ thuộc kỹ thuật số."

Sự căng thẳng giữa niềm tự hào lịch sử và sự thất vọng hiện đại đã làm sâu sắc khoảng cách thế hệ. Hơn 60% người châu Phi dưới 25 tuổi, và nhiều người cho rằng ngôn ngữ đấu tranh chống thực dân những năm 1960 không còn phản ánh trải nghiệm hàng ngày của họ về thất nghiệp và bất ổn kinh tế. "Nói thật, Ngày châu Phi có cảm giác như một màn trình diễn với thế hệ tôi," Chinedu Nwosu, 26 tuổi, nhà phát triển phần mềm tại Lagos, chia sẻ. "Chúng tôi tôn trọng thành tựu của thế hệ độc lập, nhưng nó không giải quyết vấn đề hôm nay. Giải phóng đối với chúng tôi là thay đổi hệ thống ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày."

Cuộc đấu tranh chưa kết thúc

Trên khắp lục địa, Ngày châu Phi ngày càng trở thành khoảnh khắc để suy ngẫm và đặt câu hỏi. Giải phóng không còn là sự kiện lịch sử hoàn tất, mà là một quá trình đang diễn ra: đòi hỏi tự chủ kinh tế, kiểm soát kỹ thuật số và trách nhiệm giải trình mạnh mẽ hơn. Như ông Kimanthi nói: "Lá cờ là của chúng ta, nhưng sợi dây kinh tế dường như vẫn bị kéo từ bên ngoài."