Nga và châu Âu cùng siết chặt 'gọng kìm' với người Nga bất đồng chính kiến

Đầu tháng này, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã ký luật mới nhằm vào những người Nga sống ở nước ngoài chống lại chính quyền của ông. Luật này hạn chế việc cung cấp dịch vụ lãnh sự cho công dân Nga đã bị kết án vắng mặt trong các vụ án chính trị.

Theo đó, những người bị kết án về một số tội danh – bao gồm vi phạm “luật đại lý nước ngoài” hoặc “phỉ báng” quân đội Nga – sẽ không thể gia hạn hộ chiếu Nga và nhận các dịch vụ lãnh sự thiết yếu khác. Điều này có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn công dân Nga. Các cá nhân và tổ chức bị gắn nhãn “đại lý nước ngoài” đã lên tới hơn 1.600 và con số này vẫn tiếp tục tăng.

Động thái trên diễn ra trong bối cảnh các nước châu Âu ngày càng gây khó khăn hơn cho việc gia hạn cư trú và xin tị nạn của công dân Nga, những người đã lên tiếng phản đối cuộc xâm lược Ukraine và phải rời bỏ đất nước. Những người Nga có lương tri vì thế đang bị trừng phạt từ cả hai phía vì quyết định phản đối một cuộc chiến tranh tàn khốc.

Tác giả bài viết, một nhà bất đồng chính kiến người Nga đang sống lưu vong, chia sẻ câu chuyện của chính mình. Tháng 5/2022, Nga bắt đầu các thủ tục pháp lý chống lại ông và gia đình. Đây là một trong những vụ việc đầu tiên được biết đến mà chính quyền Nga tìm cách tước quyền công dân của một người vì quan điểm chính trị và phản đối chiến tranh ở Ukraine.

Ông đã rời khỏi đất nước vào tháng 3 năm đó sau khi bị bắt vì phản đối chiến tranh. Sau gần một năm tố tụng, quyết định cuối cùng tước quyền công dân duy nhất của ông được đưa ra, kéo theo việc các thành viên gia đình ông bị giam giữ, đe dọa và bị buộc phải rời khỏi đất nước trong vòng ba ngày.

Ông trở thành người không quốc tịch khi sống lưu vong tại Đức, đồng thời bị cấm nhập cảnh vào Nga trong 50 năm. May mắn thay, vì có gốc Armenia, ông đã có thể xin quyền công dân Armenia. Việc này mất một năm để hoàn tất.

Kể từ đó, Nga đã mở rộng một cách có hệ thống các cơ chế pháp lý để trừng phạt những người chống chính quyền từ nước ngoài. Năm 2023, một đạo luật quốc tịch mới đưa ra các điều khoản cho phép chính quyền tước quyền công dân của những công dân nhập tịch bị kết án vì một loạt “tội danh” rộng rãi, bao gồm các tội liên quan đến “phỉ báng” lực lượng vũ trang Nga, cực đoan và các hành động bị coi là đe dọa an ninh quốc gia. Kết quả là hơn 4.500 người đã bị thu hồi quyền công dân Nga kể từ tháng 10/2023.

Đạo luật mới đưa ra một cơ chế mới khiến những người bất đồng chính kiến Nga trên thực tế không quốc tịch. Những người bị nhắm tới vẫn là công dân Nga trên giấy tờ nhưng bị tước các quyền bảo hộ và dịch vụ mà quốc tịch đáng lẽ phải cung cấp. Vì quyền công dân không bị thu hồi chính thức, những người này sẽ không thể nhận được sự bảo vệ theo Công ước năm 1961 về giảm thiểu tình trạng không quốc tịch.

Không chỉ Nga, châu Âu cũng ngày càng siết chặt các quy định về cư trú và tị nạn. Tại Đức, một trong những điểm đến chính của người Nga tị nạn, các con đường xin thị thực nhân đạo hiện vô cùng hạn chế. Chính phủ Đức cũng bắt đầu trục xuất những người lính Nga đào ngũ sang các nước thứ ba, bất chấp những rủi ro họ có thể phải đối mặt nếu bị trả về Nga. Một số người bị trục xuất phải vào tù, số khác bị đưa ra tiền tuyến.

Ở Phần Lan, hơn 1.000 người Nga đã bị trục xuất và hơn 1.100 đơn xin tị nạn đã bị từ chối kể từ khi Nga xâm lược Ukraine. Tại các nước Baltic, ngày càng có nhiều hạn chế đối với công dân Nga, bao gồm lệnh cấm mua bất động sản gần đây ở Estonia.

Người Nga không có nhiều lựa chọn khác ngoài châu Âu. Tại Mỹ, chính phủ đã tạm dừng vô thời hạn các đơn xin tị nạn từ tháng 12 năm ngoái và đã trục xuất hàng trăm người Nga xin tị nạn. Ở Trung Á, các chính phủ đang trục xuất người Nga theo yêu cầu của Moscow. Các nước châu Á như Việt Nam và Thái Lan duy trì chính sách nhập cảnh tương đối cởi mở, nhưng không cấp quy chế tị nạn chính trị.

Tác giả bài viết cho rằng chính phủ các nước có lý do để nghi ngờ nhà nước Nga và muốn ngăn chặn trốn tránh trừng phạt, gián điệp và các mối đe dọa khác. Nhưng việc coi quốc tịch như một phép thử cho lòng trung thành chính trị tạo ra tình huống người phản đối chính quyền độc tài lại bị trừng phạt vì chạy trốn đến những nơi lẽ ra họ có thể tìm được sự an toàn.

Vấn đề càng trở nên cấp bách hơn khi lo ngại về một làn sóng động viên mới một lần nữa khiến người Nga tính đến việc rời khỏi đất nước. Hiện không có con đường an toàn và được đảm bảo nào cho những người đàn ông Nga từ chối nghĩa vụ quân sự và muốn xin tị nạn ở nước ngoài.

Trong khi đó, Putin dường như đang chuẩn bị cho người dân Nga về một cuộc chiến vô tận. Tháng trước, ông tuyên bố rằng các công dân mà ông gặp nói với ông: “Nếu chiến dịch quân sự đặc biệt (cuộc chiến) kết thúc, thì chúng tôi còn việc gì để làm?”

Nga đã dành nhiều năm để tổ chức lại hệ thống chính trị, kinh tế và xã hội xung quanh chiến tranh đến mức nhà lãnh đạo của nước này giờ đây gợi ý rằng người dân không thể tưởng tượng cuộc sống mà không có chiến tranh. Những người Nga đang tích cực nghĩ đến và hướng tới hòa bình lại là những người đã lựa chọn rời khỏi đất nước một cách mạo hiểm. Thay vì bị trừng phạt bởi các chính phủ tuyên bố chống lại chính quyền Putin, họ cần được trao quyền xin tị nạn hoặc các tư cách pháp lý khác để có thể đóng góp cho một tương lai hòa bình của nước Nga trong an toàn.