Nga có thể là 'phao cứu sinh' kinh tế cho Iran giữa lúc phong tỏa Hormuz?

Khi Iran đối mặt với hậu quả kinh tế từ lệnh phong tỏa kéo dài tại eo biển Hormuz, sự chú ý đang chuyển hướng lên phía bắc.

Với các tuyến đường biển ở vùng Vịnh bị gián đoạn và xuất khẩu dầu bị hạn chế, Tehran có thể tìm cách giảm phụ thuộc vào Vịnh và tận dụng mạng lưới đường sắt, cảng Caspi và các tuyến thương mại từ thời trừng phạt kết nối nước này với Nga.

Tầm quan trọng của mối quan hệ này được nhấn mạnh trong tuần này khi Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi tới St Petersburg hội đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin, ca ngợi sự ủng hộ "vững chắc và không lay chuyển" của Moscow khi hai bên thảo luận về chiến tranh, trừng phạt và tương lai của eo biển Hormuz.

Nhưng liệu Moscow có thực sự tiếp tay cho nền kinh tế đang bị chiến tranh tàn phá của Iran và liệu họ có muốn làm điều đó không? Chúng tôi đã trao đổi với các chuyên gia để tìm hiểu.

Thương mại song phương tăng trưởng nhưng còn khiêm tốn

Quan hệ kinh tế giữa Iran và Nga sâu sắc hơn sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 với Iran và các nước khác vào năm 2018, tái áp đặt các lệnh trừng phạt toàn diện lên Tehran.

Cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine năm 2022 đã đẩy nhanh xu hướng này khi cả hai nước ngày càng bị cô lập khỏi hệ thống tài chính phương Tây. Họ chuyển sang các mạng lưới né tránh trừng phạt, hệ thống thanh toán thay thế và các hành lang thương mại phi phương Tây để duy trì dòng chảy hàng hóa, năng lượng và tiền tệ.

Thương mại hiện tại chủ yếu là nông sản – đặc biệt là lúa mì, lúa mạch và ngô – cùng với máy móc, kim loại, gỗ, phân bón và các sản phẩm công nghiệp. Tehran cũng cung cấp cho Nga máy bay không người lái Shahed giá rẻ, vốn được Nga nâng cấp và sử dụng trong cuộc chiến ở Ukraine.

"Kim ngạch thương mại đạt 4,8 tỷ USD vào năm ngoái (2024), nhưng chúng tôi tin rằng tiềm năng thương mại song phương còn lớn hơn nhiều", Bộ trưởng Năng lượng Nga Sergey Tsivilyov phát biểu tại một ủy ban liên chính phủ về hợp tác thương mại và kinh tế giữa Moscow và Tehran vào năm 2025.

Thương mại song phương được cho là đã tăng 16% trong giai đoạn đó, chủ yếu nhờ xuất khẩu ngũ cốc, kim loại, máy móc và hàng công nghiệp của Nga.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng mặc dù tăng trưởng, quan hệ thương mại tổng thể vẫn còn khiêm tốn so với thương mại của Iran với Trung Quốc hoặc các nước vùng Vịnh.

Thương mại giữa hai nước "không đáng kể, vì cả hai đều sản xuất các sản phẩm tương tự và các ngành công nghiệp cũng tương tự", Mahdi Ghodsi, chuyên gia kinh tế tại Viện Nghiên cứu Kinh tế Quốc tế Vienna, nói với Al Jazeera.

Các phương án thay thế Hormuz

Xương sống của thương mại Nga-Iran là Hành lang Vận tải Bắc-Nam Quốc tế (INSTC), một mạng lưới các tuyến đường biển, đường sắt và đường bộ kết nối Nga với Iran và sang châu Á, tránh các tuyến đường biển do phương Tây kiểm soát.

Hàng hóa di chuyển từ các cảng phía nam nước Nga, qua biển Caspi đến các cảng phía bắc Iran, bao gồm Bandar Anzali, sau đó tiếp tục bằng đường sắt hoặc xe tải.

Tuyến đường này ngày càng trở nên quan trọng đối với xuất khẩu ngũ cốc, máy móc và hàng công nghiệp của Nga sang Iran.

Tuyến đường này có thể là "phao cứu sinh khả thi nhưng chỉ một phần", Naeem Aslam, nhà phân tích thị trường chính tại Think Markets có trụ sở tại London, nói với Al Jazeera, đồng thời cho biết thêm các cảng của Nga ở Astrakhan, gần đồng bằng sông Volga trên biển Caspi và Makhachkala trên biển Caspi, đã "sẵn sàng cho sự gia tăng ngũ cốc, kim loại, gỗ xẻ và các sản phẩm tinh chế".

Một nhánh phía tây cũng chạy qua Azerbaijan, mặc dù một tuyến đường sắt quan trọng còn thiếu giữa Rasht và Astara ở miền bắc Iran vẫn chưa hoàn thành.

Năm 2023, Moscow đồng ý giúp tài trợ cho tuyến đường này, với việc tổng thống Nga gọi thỏa thuận này là một "sự kiện lớn" có thể "giúp đa dạng hóa đáng kể các luồng giao thông toàn cầu".

Dễ nói hơn là làm

Các nhà phân tích cho rằng mặc dù các tuyến đường này có thể là giải pháp tạm thời, eo biển Hormuz mang lại quy mô và hiệu quả mà đường sắt và hành lang đường bộ khó có thể thay thế.

Mặc dù thương mại hàng hải biến động mạnh trong những tuần gần đây, "từ góc độ lịch sử, đây đơn giản là cách nhanh nhất và tiết kiệm chi phí nhất để vận chuyển bất cứ thứ gì", Adam Grimshaw, nhà sử học kinh tế tại Đại học Helsinki, nói với Al Jazeera.

"Khoảng 90% thương mại quốc tế của Iran là thương mại hàng hải qua Vịnh, điều này không thể nhanh chóng thay thế bằng đường bộ hoặc đường hàng không để vượt qua phong tỏa của Mỹ", Nader Hashemi, phó giáo sư tại Đại học Georgetown, nói với Al Jazeera.

Ghodsi cho biết Nga có thể cung cấp "phao cứu sinh" trong ngắn hạn, như khi nước này xuất khẩu ngũ cốc trong thời kỳ hạn hán của Iran, nhưng về lâu dài, nước này "không thể thay thế" khối lượng thương mại hàng hải khổng lồ.

Việc định tuyến lại các tuyến thương mại qua đường bộ "mất thời gian", đẩy giá tiêu dùng lên cao và tạo ra nhiều lãng phí thực phẩm hơn khi hàng dễ hỏng hư hỏng trên đường.

Mátxcơva có muốn giúp Iran?

Hầu hết các nhà phân tích cho rằng việc tung ra phao cứu sinh kinh tế cho Iran không nằm trong lợi ích của Nga.

"Họ có những vấn đề kinh tế riêng", John Lough, người đứng đầu bộ phận chính sách đối ngoại tại Trung tâm Chiến lược Á-Âu Mới, nói với Al Jazeera, chỉ ra các dấu hiệu trì trệ bên trong nước Nga, áp lực lên dự trữ và sự thất vọng ngày càng tăng về cuộc chiến kéo dài ở Ukraine.

Mặc dù Moscow có thể hỗ trợ tượng trưng hoặc viện trợ nhân đạo có giới hạn, "đây không phải thời điểm tốt" để đầu tư vào Iran, ông nói, ám chỉ cuộc chiến của Mỹ-Israel nhằm vào nước này.

Việc thay thế thương mại hàng hải bằng các tuyến đường bộ là vô cùng khó khăn, bất chấp nhiều năm thảo luận về các hành lang thay thế kết nối hai nước, ông nói.

Điều này cũng không nhất thiết giúp ích cho nền kinh tế Iran vốn cần mọi nguồn thu từ xuất khẩu, các chuyên gia nhận định.

"Phần lớn nền kinh tế Iran xoay quanh việc bán dầu và với việc dòng chảy này bị chặn hoặc ngăn chặn bởi lệnh phong tỏa của Mỹ, Nga thực sự không thể giúp gì được", Hashemi nói.

Tuy nhiên, những người khác lạc quan hơn.

"Việc chống lưng cho Iran giúp giữ giá dầu toàn cầu cao, hỗ trợ nền kinh tế chiến tranh của Nga, củng cố quyền thống trị của INSTC đối với thương mại châu Á và duy trì một đồng minh chống phương Tây quan trọng – không có bất lợi nào cho Moscow trong một vùng Vịnh bị phân mảnh", Aslam nói.