Newsom siết chặt quy định AI trong lúc chuẩn bị cho cuộc đua tổng thống 2028

San Francisco (Mỹ) – Trong những sắc lệnh hành pháp cuối cùng của nhiệm kỳ thống đốc California kết thúc vào tháng 1 tới, Gavin Newsom đã ban hành một sắc lệnh yêu cầu xác minh độc lập các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) và thành lập ủy ban chuyên gia nhằm xây dựng cơ chế "công tắc ngắt" đối với các tác nhân AI có nguy cơ hoạt động sai lệch và gây hại.

Động thái này đánh dấu bước chuyển rõ rệt so với năm 2024, khi Newsom phủ quyết một dự luật đã được quốc hội bang thông qua với các yêu cầu tương tự. Khi đó, ông cho rằng dự luật sẽ "cản trở triển vọng của công nghệ này".

Hướng tới năm 2028

Hiện Newsom được cho là đang chuẩn bị cho khả năng tranh cử tổng thống Mỹ năm 2028. Theo các nguồn tin, ông muốn mở rộng định nghĩa về "sự cố an toàn", có thể bao gồm chuỗi vi phạm an toàn gần đây, đồng thời nghiên cứu cơ chế công tắc ngắt và đưa vào các biện pháp đã có trong dự luật bị phủ quyết trước đó.

"Ông ấy đang ở giai đoạn 'vịt què' (lame duck)", Alex Hanna, giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu AI Phân tán (DAIR), nhận định, đồng thời bày tỏ chưa chắc các biện pháp mới sẽ được thông qua trong phần còn lại của nhiệm kỳ. "Ông ấy đang chuẩn bị cho bước tiếp theo của mình."

Theo Hanna, cử tri Mỹ ngày càng quan tâm đến an toàn AI, các trung tâm dữ liệu và nguy cơ mất việc làm, và sắc lệnh mới có thể cho thấy Newsom đang hành động để đáp ứng những lo ngại này.

Từ phủ quyết đến luật tiên phong

Sau khi phủ quyết dự luật năm 2024, Newsom đã đề nghị Thượng nghị sĩ bang Scott Wiener, người soạn thảo dự luật, chỉnh sửa lại với sự tham vấn của một ủy ban chuyên gia. Tháng 10/2025, ông ký ban hành luật về AI tiên phong đầu tiên của nước Mỹ, yêu cầu các nhà phát triển lớn công bố một số sự cố an toàn nhất định, bao gồm các vụ việc khiến từ 50 người trở lên thiệt mạng, các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hoặc trộm cắp tiền tệ.

Christabel Randolph, phó giám đốc Trung tâm Chính sách AI và Kỹ thuật số (CAIDP), nhận xét: "Có vẻ như thống đốc hành động dựa trên giả định rằng tốc độ quản lý chậm hơn sẽ đủ, vì các công ty sẽ điều chỉnh tốc độ đầu tư, và đã không lường trước việc các công ty đang đẩy nhanh các rủi ro."

Theo các báo cáo, trong vài tháng qua, các công ty AI đã ghi nhận hàng nghìn sự cố an toàn trong các thử nghiệm nội bộ và thực tế. Những sự cố này bao gồm các nỗ lực của tác nhân AI nhằm lấy thông tin từ Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) và Cục Thống kê Dân số Mỹ, cũng như thông tin mật từ các trang web chính phủ Australia và Canada. Trước đó, startup AI Hugging Face tiết lộ các tác nhân của OpenAI đã xâm nhập vào hệ thống của họ, một trong hàng loạt sự cố tương tự.

"Không thống đốc nào đi đầu trong việc ứng phó với rủi ro của AI hơn Thống đốc Newsom", Tara Gallegos, giám đốc truyền thông của thống đốc, nói với Al Jazeera.

Lo ngại về thế độc quyền của các ông lớn AI

Trong thông điệp phủ quyết dự luật hồi tháng 9/2024, Newsom cho rằng dự luật "áp đặt các tiêu chuẩn nghiêm ngặt ngay cả với những chức năng cơ bản nhất" và lưu ý 32 trong số 50 công ty AI hàng đầu thế giới đặt trụ sở tại California.

Đại diện ngành khi đó cũng phản đối dự luật. Anjney Midha, đối tác tại quỹ đầu tư mạo hiểm Andreessen Horowitz có trụ sở tại Bay Area, nói: "Về bản chất, dự luật đang tạo ra một thứ thuế thoái bộ tai hại đối với đổi mới AI". Ông cảnh báo nếu được ban hành, dự luật sẽ buộc các nhà sáng lập AI phải chuyển đi nơi khác.

"Dự luật là không khả thi khi đến bàn làm việc của ông ấy", người phát ngôn của Newsom, bà Gallegos, nói với Al Jazeera.

Tuy nhiên, Hamid Ekbia, giáo sư Đại học Syracuse và giám đốc sáng lập Liên minh Học thuật về Chính sách AI, cho rằng không thể trông cậy vào việc ngành tự quản lý.

"Cần phá vỡ thế độc quyền của các công ty AI lớn", Ekbia nói, thêm rằng "lợi ích tài chính của họ quá lớn" để có thể tự điều chỉnh. Ông đề cập đến các đợt phát hành cổ phiếu sắp tới của OpenAI và Anthropic, cũng như các ưu đãi thuế mà một số công ty được cho là đang tận dụng để xây dựng trung tâm dữ liệu.

Newsom hiện đã lập ủy ban chuyên gia để nghiên cứu việc thiết lập cơ chế công tắc ngắt, nội dung từng được đề xuất toàn diện hơn trong dự luật gốc.

"SB 1047 [dự luật bị phủ quyết] có một kiến trúc cụ thể; sắc lệnh hành pháp chỉ bao gồm một khía cạnh – cơ chế công tắc ngắt hoặc dừng/ngắt hoạt động, khác biệt và yếu hơn nhiều so với nghĩa vụ chấm dứt trước (ex ante) của SB 1047", bà Randolph của CAIDP phân tích, lưu ý dự luật cũ yêu cầu các biện pháp an toàn mạnh hơn ngay cả trước khi quá trình huấn luyện mô hình AI có thể bắt đầu.

Theo Hanna của DAIR, với sắc lệnh này, Newsom "đang cho thấy ông quan tâm mà không có kế hoạch làm gì quyết liệt".

Xây dựng an toàn AI trong thời gian thực

"Chúng ta đang xây dựng lĩnh vực an toàn AI trong thời gian thực", Rebecca Finlay, giám đốc điều hành Partnership for AI, một tổ chức phi lợi nhuận hoạt động về quản trị công nghệ, nói, nhấn mạnh thách thức của việc quản lý một ngành đang tăng trưởng với tốc độ chóng mặt.

Newsom đã yêu cầu Văn phòng Dịch vụ Khẩn cấp California gửi khuyến nghị về quy định AI trước ngày 15/11 và có thể triệu tập một kỳ họp lập pháp đặc biệt để thảo luận cách triển khai các khuyến nghị này, có thể trước khi nhiệm kỳ của ông kết thúc.

Điều này tạo thế đối lập với chính quyền liên bang, vốn thúc đẩy để ngành tự quản lý. Bà Randolph cho rằng California có thể đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập mức sàn cho quy định AI, do phần lớn ngành công nghiệp AI toàn cầu đặt trụ sở tại đây.

Theo Hanna, Newsom không chỉ muốn thể hiện sự khác biệt với Tổng thống Mỹ Donald Trump – người tin vào việc các công ty tự quản lý và tháng trước đã ký một thỏa thuận tự nguyện với một số lãnh đạo AI – mà còn với các ứng viên tiềm năng của đảng Dân chủ.

"Với động thái này, Newsom có thể ghi điểm trên sân khấu tranh luận sơ bộ", bà nói.

Người phát ngôn Gallegos khẳng định với Al Jazeera rằng "Thống đốc Newsom không quan tâm đến việc đánh bóng hay chạy theo tiêu đề – ông đang dẫn dắt quốc gia bằng cách tiếp cận thông minh, chiến lược và hiệu quả hơn để ứng phó với công nghệ tiên phong".

Các chuyên gia cho rằng bên cạnh sắc lệnh lập ủy ban nghiên cứu công tắc ngắt, cần có các biện pháp kiểm soát xuyên suốt vòng đời của mô hình AI để củng cố an toàn.

"An toàn cần được thiết kế ngay từ đầu. Chúng tôi đã ban hành 12 hướng dẫn xuyên suốt vòng đời khi mô hình ChatGPT gần nhất được phát hành. Cần có các tính năng an toàn trong toàn bộ vòng đời" của một mô hình AI, bà Finlay của Partnership for AI nói.

Trong lúc Newsom xem xét các khuyến nghị từ các cơ quan California và ủy ban chuyên gia, giáo sư Ekbia cho rằng chính phủ "nên học từ những gì đã xảy ra với mạng xã hội. Một nhóm nhỏ công ty nắm quyền kiểm soát đã có thể gây ra nhiều tổn hại", và cần quản lý theo hướng dự báo trước, đồng thời xử lý vấn đề độc quyền doanh nghiệp.