Nạn nhân vụ thảm sát Sharpeville năm 1961 kiện chính phủ Nam Phi đòi bồi thường

Ba nguyên đơn, trong đó có một người sống sót nay đã 86 tuổi, đã đệ đơn kiện chính phủ Nam Phi yêu cầu bồi thường cho vụ thảm sát Sharpeville năm 1960, một trong những sự kiện đẫm máu nhất dưới chế độ apartheid. Nếu thắng kiện, hàng chục nạn nhân khác có thể nộp đơn tương tự.

Ngày 21/3/1960, hàng nghìn người dân ở thị trấn Sharpeville, cách Johannesburg khoảng 64 km về phía nam, tập trung hòa bình bên ngoài đồn cảnh sát để phản đối luật thông hành, vốn buộc người da đen, người gốc Ấn và người da màu phải luôn mang theo giấy tờ quy định nơi được phép có mặt. Cuộc tuần hành nằm trong chuỗi biểu tình do Đại hội Pan Phi (PAC) — nhóm ly khai từ Đại hội Dân tộc Phi (ANC) — tổ chức trên toàn quốc.

Abraham Mofokeng, khi đó là công nhân nhà máy 20 tuổi, kể lại: "Thời tiết rất đẹp, nắng lên. Không ai có thể ngờ rằng ngày hôm đó lại kết thúc kinh hoàng đến vậy". Theo lời ông, đám đông đang hát thì cảnh sát nổ súng mà không có cảnh báo. Ít nhất 91 người thiệt mạng và 238 người bị thương trong vụ việc được gọi là thảm sát Sharpeville.

Mofokeng chạy thoát nhưng bị một viên đạn sượt qua bàn chân phải, làm rách giày. Một phụ nữ ngã xuống trước mặt ông; ông nhảy qua người bà và tiếp tục chạy. Mãi sau, khi thấy máu chảy xuống chân, ông mới nhận ra mình bị bắn vào lưng, và viên đạn vẫn nằm trong cột sống đến nay. Ông kể: "Chúng tôi tiếp tục chịu đựng. Nhất là bây giờ… tôi gặp khó khăn và sức khỏe không được bình thường".

Hai nguyên đơn còn lại là con của các nạn nhân thiệt mạng trong ngày hôm đó. Paulina Mathinye mới 5 tuổi khi cha cô bị bắn chết. Bà kể: "Mỗi lần cha đi làm về, tôi vui lắm, chạy ra và ông bế tôi lên". Mathinye không hiểu chuyện gì đã xảy ra ngày hôm đó, chỉ hỏi mẹ: "Mẹ ơi, sao mẹ khóc?". Mẹ bà phải vất vả nuôi 5 người con bằng đồng lương giúp việc. Bà muốn học sư phạm nhưng không đủ tiền, phải nghỉ học năm 17 tuổi để đi làm. Nay đã 71 tuổi, Mathinye nói bà hy vọng khoản bồi thường sẽ bù đắp phần nào những gì bà mất khi cha qua đời.

Luật sư Daniel Leader, đối tác tại hãng luật Leigh Day của Anh — đơn vị tư vấn cho nhóm luật sư Nam Phi do tổ chức phi chính phủ Lawyers For Human Rights dẫn đầu — cho biết các nguyên đơn hy vọng nhận khoảng 500.000 rand (khoảng 23.000 bảng Anh) mỗi người. Mofokeng từng được nhận 30.000 rand như khoản thanh toán một lần sau khi Ủy ban Sự thật và Hòa giải (TRC) kết luận năm 2003; ủy ban này đã khuyến nghị bồi thường hằng năm khoảng 20.000 rand trong 6 năm.

Ngay sau vụ thảm sát, cảnh sát tuyên bố người biểu tình đã ném đá vào họ. Đại tá J Pienaar, chỉ huy cảnh sát địa phương, nói với báo The Guardian ngày hôm sau: "Không biết chúng tôi đã bắn bao nhiêu phát. Mọi chuyện bắt đầu khi đám đông bao vây đồn cảnh sát. Xe tôi bị ném đá. Nếu họ làm vậy thì phải học bài học một cách khó khăn".

Tháng 7/1961, để đối phó với các yêu cầu bồi thường của nạn nhân, chính quyền thiểu số da trắng đã thông qua luật miễn trừ trách nhiệm cho chính phủ và bất kỳ ai hành động theo thẩm quyền của nhà nước đối với các hành động "được thực hiện với thiện chí nhằm ngăn chặn, trấn áp tình trạng bất ổn nội bộ, duy trì hoặc khôi phục trật tự, an toàn công cộng, dịch vụ thiết yếu, bảo vệ tính mạng hoặc tài sản". Luật, có hiệu lực hồi tố từ ngày xảy ra vụ thảm sát, vẫn còn hiệu lực đến nay. Đội ngũ luật sư của các nguyên đơn lập luận rằng đạo luật này vi hiến.

Vụ kiện là một phần trong làn sóng các vụ kiện đòi công lý cho các tội ác thời apartheid, giữa lúc nhiều người thất vọng với các chính phủ do ANC lãnh đạo vì không khắc phục được bất bình đẳng chủng tộc và nghèo đói lớn ở Nam Phi sau hơn ba thập kỷ kết thúc apartheid. Tháng 1/2025, 25 người sống sót và thân nhân nạn nhân của bạo lực thời apartheid đã kiện chính phủ vì không truy tố các vụ việc mà TRC chuyển đến. Tháng 5 cùng năm, Tổng thống Cyril Ramaphosa công bố cuộc điều tra tư pháp về khả năng can thiệp chính trị, vẫn đang tiếp diễn. Đại diện Bộ Tư pháp Nam Phi chưa phản hồi yêu cầu bình luận về vụ kiện này.

Vincent Thamae, thành viên PAC ủng hộ các nạn nhân, cho rằng vấn đề của Sharpeville không bắt đầu từ vụ thảm sát 1960 mà từ việc tước đoạt đất đai của người da đen, cưỡng bức di dời họ đến các khu township và loại họ khỏi nền kinh tế. Ông nói: "Khi người ta nói đến bồi thường bây giờ, khái niệm đó bao gồm tất cả đất đai họ đã mất, nền kinh tế họ bị loại khỏi và cả cách họ bị đối xử trong nền dân chủ mới".