Mỹ xoay sang mua dầu diesel Nga bất chấp lệnh trừng phạt

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã đạt được thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc giải phóng nguồn dầu diesel từ Nga nhằm hạ nhiệt chi phí nhiên liệu đang tăng cao tại Mỹ trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định thỏa thuận này khó có thể tạo tác động đáng kể lên cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, trong khi các nước châu Âu có thể từ chối mua dầu từ Nga.

Thỏa thuận được đưa ra bất chấp các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga liên quan đến cuộc chiến tại Ukraine, trong đó gói trừng phạt mới nhất được Mỹ công bố hồi tháng trước, nhắm trực tiếp vào các bên mua dầu của Nga.

Trump và Putin đã đồng ý điều gì?

Tối thứ Sáu, ông Trump thông báo trên mạng xã hội rằng sau cuộc trao đổi được ông đánh giá là “thành công rực rỡ” với Tổng thống Putin, hai bên nhất trí Nga sẽ cung cấp ngay hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu.

Theo ông Trump, thêm 500.000 tấn sẽ được giải phóng trong tháng 11 và 1 triệu tấn nữa sau đó. Ông cho biết dựa trên tình trạng hiện tại của các nhà máy lọc dầu diesel, Nga sẽ tiếp tục cung cấp thêm 3 triệu tấn.

Tổng thống Mỹ tuyên bố động thái này, cùng với việc Mỹ được ông mô tả là kiểm soát toàn bộ eo biển Hormuz, sẽ giúp hạ giá dầu diesel tại Mỹ và phần còn lại của thế giới. “Giá thấp hơn cho người dân Mỹ, đặc biệt là nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải, là ưu tiên lớn nhất của tôi,” ông viết trên Truth Social.

Ông Trump sau đó cảm ơn ông Putin và nói với phóng viên: “Thành thật mà nói, chúng tôi đang nhập một lượng lớn dầu vào đất nước, và dầu diesel là thứ chúng tôi cần.” Về phía Nga, ông Putin cho biết Moskva “khẳng định sẵn sàng cung cấp dầu và các sản phẩm dầu cho thị trường Mỹ cũng như thị trường toàn cầu”.

Vì sao xảy ra khủng hoảng diesel toàn cầu?

Giá nhiên liệu toàn cầu tăng vọt do tác động của cuộc chiến giữa Mỹ – Israel với Iran và cuộc chiến Nga – Ukraine. Tehran phần lớn đã phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển từng chiếm 20% nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu trong thời bình – kể từ khi Mỹ và Israel không kích Iran hồi tháng 2.

Cuộc tấn công gần đây nhằm vào Đường ống Đông – Tây của Saudi Arabia, một tuyến xuất khẩu dầu quan trọng khác từ Vịnh, cùng các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen quanh Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb đã làm trầm trọng thêm gián đoạn nguồn cung.

Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, cơ sở năng lượng và cảng biển ở cả Nga và Ukraine cũng hứng chịu nhiều đợt tấn công. Dự trữ nhiên liệu toàn cầu lao dốc, giá dầu diesel lập kỷ lục ở cả Mỹ và châu Âu trong tháng 9. Tuần trước, Nhóm G7 đồng ý giải phóng 100 triệu thùng dự trữ khẩn cấp gồm dầu diesel và dầu thô, sau khi Washington gây sức ép buộc Liên minh châu Âu nhượng bộ bằng đe dọa cấm xuất khẩu diesel của Mỹ.

Chuyên gia kinh tế hàng hóa Hamad Hussain của Capital Economics nhận định tác động của việc G7 giải phóng dự trữ “sẽ chỉ ngắn hạn vì đây chỉ là giải pháp tạm thời cho tình trạng thiếu hụt nguồn cung”.

Khủng hoảng diesel ảnh hưởng thế nào đến Mỹ?

Giá diesel tăng vọt khiến mức trung bình toàn quốc của Mỹ lên kỷ lục 6,52 USD/gallon (3,79 lít) trong tháng 9, cao hơn gấp đôi so với một năm trước. Hiện mức trung bình là 6,20 USD, theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA).

Mỹ là nước xuất khẩu dầu diesel lớn nhất thế giới, nhưng dự trữ đã giảm mạnh từ khi chiến sự Iran bùng phát và vẫn dưới mức bình thường dù các nhà máy lọc dầu tăng sản lượng.

Hồi tháng 9, các nhà lập pháp Mỹ và ông Trump từng tính đến việc hạn chế xuất khẩu diesel để hạ chi phí cho người tiêu dùng. Ông Trump cũng kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy dừng tấn công các mục tiêu nhiên liệu diesel, cáo buộc ông gây ra tình trạng thiếu hụt sau khi Ukraine gia tăng các cuộc tập kích vào ngành dầu khí Nga nhằm phá hoại nguồn thu tài trợ cho chiến tranh. Ông Trump không đưa ra yêu cầu tương tự với Nga về các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng của Ukraine.

Việc hạ giá diesel trước bầu cử giữa kỳ là mối quan tâm đặc biệt của ông Trump. Cuộc chiến Iran vốn không được lòng cử tri, và nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ trong cơ sở ủng hộ MAGA phụ thuộc vào giá diesel phải chăng. Người tiêu dùng cũng chịu ảnh hưởng khi diesel được dùng để vận chuyển thực phẩm, hàng hóa và vận hành máy móc nông nghiệp.

Khảo sát mới nhất của Pew Research Center cho thấy kinh tế là vấn đề quan trọng nhất với 84% cử tri đã đăng ký. Các bang từng bỏ phiếu cho ông Trump như Iowa và Kansas nay được xem là điểm nóng trong cuộc bầu cử ngày 3 tháng 11, gây áp lực buộc ông Trump tránh thất bại cho đảng Cộng hòa.

Điều này có ý nghĩa gì với lệnh trừng phạt dầu Nga của Mỹ?

Mỹ cấm nhập khẩu dầu và khí đốt Nga từ năm 2022 dưới thời chính quyền Biden, để đáp trả cuộc xâm lược Ukraine hồi tháng 2 cùng năm. Một đạo luật trừng phạt Nga toàn diện được Quốc hội thông qua tháng trước và được ông Trump ký cũng nhắm vào các nước mua dầu khí Nga.

Đạo luật mang tên Lindsey O. Graham về trừng phạt Nga và Iran năm 2026 mở rộng các biện pháp trừng phạt hiện có, nhắm vào quan chức, ngân hàng và các tàu chở dầu “bóng tối” tạo điều kiện cho hoạt động thương mại năng lượng của Nga, đồng thời trao cho ông Trump quyền áp thuế 100% với 5 nước nhập khẩu dầu khí Nga lớn nhất.

Sau tuyên bố của ông Trump hôm thứ Sáu, Bộ Tài chính Mỹ cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài “ngay lập tức cấp giấy phép chung tạm thời cho phép cung cấp dầu diesel Nga ra thị trường toàn cầu”.

Nga có đang khủng hoảng nhiên liệu?

Có, và điều này khiến các chuyên gia hoài nghi khả năng Nga giải phóng lượng diesel lớn như ông Trump cam kết. Neil Atkinson, cựu lãnh đạo bộ phận thị trường dầu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế, nói với Al Jazeera rằng rất khó hình dung Nga có thể giao đủ khối lượng được đề cập mà không phải hy sinh thị trường nội địa.

Nga từng là nước xuất khẩu diesel lớn thứ hai thế giới sau Mỹ, nhưng xuất khẩu diesel và khí đốt của Nga trong quý 3 năm nay chỉ đạt 190.000 thùng/ngày, giảm mạnh so với 690.000 thùng/ngày trong quý 2 và 850.000 thùng/ngày trong quý 1, theo chuyên gia phân tích tình báo hàng hải Michelle Wiese Bockmann của công ty Windward, dẫn dữ liệu từ Vortexa.

Nga đã cấm xuất khẩu diesel từ tháng 7 để đáp ứng nhu cầu trong nước và cuối tháng 9 gia hạn lệnh cấm đến hết tháng 10. Các cuộc tấn công của Ukraine vào cơ sở năng lượng Nga cũng góp phần gây khủng hoảng nhiên liệu, với việc ông Putin thừa nhận 1% GDP Nga bị ảnh hưởng. Bộ Quốc phòng Ukraine tuyên bố các cuộc không kích đã phá hủy hơn một nửa công suất lọc dầu của Nga. Tháng 7, Ukraine cũng tấn công hàng trăm tàu chở dầu “bóng tối” của Nga ở Biển Azov và Biển Đen, ảnh hưởng đến việc vận chuyển khí đốt tới Crimea.

Bockmann nói tình trạng thiếu hụt trong nước Nga “nghiêm trọng đến mức lần đầu tiên trong quý 3, chúng tôi thấy Nga nhập khẩu xăng, dầu diesel và dầu gasoil”. Bà cho biết mới tuần này, một tàu chở diesel và gasoil đã cập cảng Vysotsk.

Tuần trước, Nga cho biết sẽ xem xét dỡ bỏ một phần hạn chế xuất khẩu diesel nếu sản lượng vượt nhu cầu. Phó Thủ tướng Alexander Novak nói với quốc hội rằng thị trường nội địa đã cân bằng và “nếu sản lượng diesel vượt nhu cầu trong nước, chúng tôi sẽ xem xét mở lại một phần xuất khẩu”. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Nga thường sản xuất lượng diesel gấp đôi nhu cầu nội địa, và loại diesel hè có thể được giải phóng để nhường chỗ cho các loại diesel mùa đông và Bắc Cực cần cho những tháng tới.

Ukraine phản ứng ra sao?

Tuyên bố của ông Trump được đưa ra trong lúc các đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đang gặp quan chức Ukraine và đàm phán viên châu Âu tại Miami, Florida, để bàn về việc chấm dứt cuộc chiến Nga – Ukraine bước sang năm thứ năm.

Tổng thống Zelenskyy gọi thỏa thuận này là “quyết định yếu ớt của những đối tác mạnh”, cho rằng nó “có lợi cho Nga, giúp nước này giết thêm nhiều người và kéo dài chiến tranh”.

Dầu diesel Nga có thể giảm áp lực lên giá toàn cầu?

Hôm thứ Sáu, ông Putin bày tỏ tin tưởng thỏa thuận “sẽ có tác động tích cực đến toàn bộ nền kinh tế toàn cầu”, đồng thời cho biết hai bên tái khẳng định duy trì liên lạc cá nhân giữa hai tổng thống và tiếp tục hợp tác giữa các cơ quan chính quyền, an ninh.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng thỏa thuận khó giải quyết cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Chris Beauchamp, chuyên gia phân tích thị trường chính của IG Group, gọi đây là giải pháp ngắn hạn và “một thỏa thuận Trump kinh điển”: công bố “thỏa thuận” với một nhà độc tài khó ưa, kèm con số hào nhoáng nhưng không chắc đạt được mục tiêu nào.

Ông lưu ý ngay cả khi một phần diesel ra khỏi Nga, đây vẫn chỉ là giải pháp ngắn hạn vì mức tiêu thụ diesel toàn cầu khoảng 30 triệu thùng/ngày, tương đương tổng khối lượng có thể được giải phóng theo phác thảo thỏa thuận mà ông Trump công bố.

Bockmann cũng cho rằng chưa rõ việc giải phóng diesel Nga sẽ tác động đến giá và tình trạng thiếu hụt toàn cầu ở mức nào. Atkinson nhận định khối lượng ông Trump công bố – kể cả nếu Nga có thể cung cấp – “không thực sự tạo khác biệt lớn” vì Mỹ tiêu thụ khoảng 3,7 triệu thùng diesel mỗi ngày.

Cũng có dấu hiệu các nước châu Âu có thể không mua dầu từ Nga. Theo Atkinson, rất khó hình dung một chính phủ châu Âu mua dầu Nga về mặt đạo đức, khi mục tiêu suốt 4 năm qua của châu Âu là cắt giảm phụ thuộc vào dầu khí Nga càng sớm càng tốt.