Mỹ và Iran leo thang đối đầu mới, rạn nứt lệnh ngừng bắn mong manh

Xung đột giữa Mỹ và Iran vừa leo thang trở lại, vượt ra khỏi eo biển Hormuz và kéo theo các quốc gia vùng Vịnh vào cuộc, sau khi một trực thăng tấn công AH-64 Apache của Lục quân Mỹ gặp nạn gần tuyến đường thủy chiến lược hôm thứ Ba. Tổng thống Mỹ Donald Trump cáo buộc Iran bắn hạ máy bay và ra lệnh tấn công trả đũa, trong khi Tehran đáp trả bằng các cuộc tập kích nhằm vào các cơ sở quân sự Mỹ trên khắp vùng Vịnh.

Quân đội Mỹ tuyên bố chiến dịch đã kết thúc. Iran chưa đưa ra tuyên bố tương tự, nhưng các chuyên gia cho rằng ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy cả hai bên đều không muốn quay lại xung đột toàn diện. Trong khi lệnh ngừng bắn mong manh do Pakistan làm trung gian hồi tháng Tư vẫn còn hiệu lực, những động thái mới nhất cho thấy căng thẳng có thể bùng phát trở lại bất cứ lúc nào, với cả Washington và Tehran dường như quyết tâm thử thách giới hạn của thỏa thuận ngừng bắn nhằm tìm kiếm thế mạnh cho các cuộc đàm phán hòa bình trong tương lai.

Trực thăng Apache gặp nạn như thế nào?

Vụ đối đầu bắt đầu khi một trực thăng tấn công AH-64 Apache của Lục quân Mỹ rơi gần eo biển Hormuz sau khi bị một máy bay không người lái của Iran va phải. Hiện chưa rõ liệu máy bay có bị cố tình nhắm mục tiêu hay không, và các quan chức Mỹ nhấn mạnh vụ việc đang được điều tra.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết một tàu không người lái đã giải cứu hai phi công Mỹ ngay sau vụ tai nạn. Máy bay gặp nạn vào khoảng 1h30 sáng giờ địa phương (22h00 GMT) ngoài khơi bờ biển Oman. Khoảng hai giờ sau, tàu không người lái xác định vị trí phi hành đoàn và đưa họ đến một điểm hồi phục trên biển, nơi họ được một trực thăng khác đón. Tổng thống Trump sau đó xác nhận cả hai binh sĩ đều “an toàn và không bị thương”. Tàu cứu hộ là một tàu Corsair dài 7,3 mét do Saronic Technologies sản xuất, thuộc Lực lượng Đặc nhiệm 59 của Hải quân Mỹ – đơn vị chuyên về trí tuệ nhân tạo và hệ thống không người lái đầu tiên của hải quân, được thành lập vào năm 2021.

Mỹ đáp trả như thế nào?

Mặc dù các quan chức Mỹ chưa công bố kết luận điều tra về việc vụ va chạm có chủ đích hay không, Tổng thống Trump nhanh chóng đổ lỗi cho Tehran về việc bắn hạ trực thăng. Trên mạng xã hội, ông viết: “Tôi vừa được Quân đội vĩ đại của chúng ta thông báo rằng đêm qua người Iran đã bắn hạ một trong những trực thăng Apache tối tân của chúng ta khi đang tuần tra trên eo biển Hormuz. Có hai phi công tham gia, cả hai đều an toàn và không bị thương. Tuy nhiên, Hoa Kỳ, vì cần thiết, phải đáp trả cuộc tấn công này.”

Iran bác bỏ cáo buộc, nhưng Ngoại trưởng Abbas Araghchi cảnh báo rằng các lực lượng quân sự nước ngoài hoạt động gần lãnh thổ Iran “luôn gặp rủi ro” và sau đó cam kết Tehran sẽ đáp trả mọi cuộc tấn công mới của Mỹ.

Vài giờ sau, quân đội Mỹ phát động cái mà họ gọi là “các cuộc tấn công tự vệ” nhằm vào các mục tiêu của Iran. CENTCOM tuyên bố: “Các lực lượng CENTCOM bắt đầu thực hiện các cuộc tấn công tự vệ nhằm vào Iran… để đáp trả việc bắn hạ trực thăng Apache của Lục quân Mỹ ngày hôm qua. Sứ mệnh là một phản ứng tương xứng trước sự xâm lược vô cớ của Iran.”

Chính quyền Iran cho biết một số địa điểm ở miền nam nước này đã bị trúng đạn, bao gồm Sirik, Jask, Minab, đảo Qeshm và cảng Bandar Abbas. Đảo Qeshm được cho là nơi chứa các tài sản hải quân của Iran, trong khi Bandar Abbas nằm ở vị trí nhạy cảm chiến lược tại eo biển Hormuz, đóng vai trò là trung tâm hải quân lớn của Iran trong nỗ lực phá vỡ hoạt động vận chuyển dọc kênh đào này. Quân đội Mỹ cho biết họ nhắm vào các cơ sở liên lạc và radar. Tuy nhiên, các quan chức Iran cho biết cơ sở hạ tầng dân sự cũng bị hư hại, bao gồm cả các cơ sở cấp nước.

Iran đáp trả như thế nào?

Iran đáp trả vài giờ sau đó. Hôm thứ Tư, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào các vị trí quân sự Mỹ trên khắp khu vực, bao gồm trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain và một căn cứ không quân của Hải quân Mỹ ở Jordan. IRGC cho biết họ sử dụng máy bay không người lái để tấn công các cơ sở hải quân ở Bahrain và tên lửa đạn đạo tầm xa nhắm vào căn cứ Jordan.

Quân đội Jordan cho biết họ đã đánh chặn năm tên lửa phóng từ Iran, trong khi lực lượng vũ trang Kuwait báo cáo đánh chặn “các mục tiêu trên không thù địch”. Bahrain kích hoạt còi báo động không kích khi các cuộc tấn công diễn ra. IRGC tuyên bố tên lửa của họ đã bắn trúng bốn mục tiêu quan trọng tại căn cứ Jordan, bao gồm nhà chứa máy bay chiến đấu F-35 và một trung tâm chỉ huy kiểm soát. Lực lượng này mô tả chiến dịch là đỉnh điểm của chiến dịch trả đũa rộng hơn, cáo buộc đã nhắm vào 21 cơ sở quân sự Mỹ trong khu vực và bao gồm cả việc bắn hạ một máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ. Al Jazeera chưa thể xác minh độc lập những tuyên bố này. IRGC cảnh báo các lực lượng của họ sẵn sàng đưa ra phản ứng “nghiền nát và quyết đoán” trước bất kỳ hành động quân sự nào tiếp theo của Mỹ. Ngoại trưởng Araghchi cũng cảnh báo rằng Washington đã chọn “thử thách quyết tâm của chúng tôi” và các lực lượng vũ trang Iran sẽ “không để lại bất kỳ cuộc tấn công hay đe dọa nào mà không được đáp trả”.

Liệu có một giai đoạn xung đột mới?

Giới quan sát nhận định cuộc đối đầu mới nhất đã phơi bày sự mong manh của lệnh ngừng bắn hồi tháng Tư giữa Washington và Tehran. Được Pakistan làm trung gian trong khi các cuộc tấn công giữa Mỹ-Israel và Iran vẫn tiếp diễn trong tháng Ba, thỏa thuận vào đầu tháng Tư đã ngăn chặn các hành động thù địch trực tiếp nhưng để lại nhiều bất đồng cốt lõi chưa được giải quyết. Những động thái mới nhất cho thấy cả hai bên vẫn sẵn sàng sử dụng vũ lực quân sự hạn chế như một biện pháp răn đe nhưng tránh bước vào một cuộc chiến tranh toàn diện.

Tướng Mỹ đã nghỉ hưu Mark Kimmitt, cựu trợ lý ngoại trưởng phụ trách các vấn đề chính trị-quân sự, nói với Al Jazeera rằng Washington cho rằng cần phải đáp trả để thể hiện rằng việc bắn hạ trực thăng Mỹ “sẽ không được chấp nhận”. “Tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu điều này leo thang, và tôi chắc chắn hy vọng nó đang cho thấy tình hình đang hạ nhiệt để chúng ta có thể quay lại ngoại giao.”

Nhà phân tích Iran Abas Aslani nói với Al Jazeera rằng Tehran không muốn căng thẳng ở eo biển Hormuz, Lebanon hay bất kỳ nơi nào khác trở thành đặc điểm thường trực của bối cảnh khu vực. “Hoa Kỳ đã cố gắng biến các cuộc tấn công mới và căng thẳng ở eo biển Hormuz thành trạng thái bình thường mới… Iran muốn đảm bảo rằng điều này sẽ không xảy ra.” Theo Aslani, mục tiêu của Tehran là răn đe bằng cách chứng minh rằng áp lực quân sự sẽ kéo theo những hậu quả vượt ra ngoài eo biển Hormuz. Tính toán này ngày càng trở nên trung tâm trong chiến lược của Iran. Trong khi Washington tìm cách tập trung cuộc đối đầu vào tự do hàng hải qua eo biển Hormuz và phong tỏa hải quân các cảng Iran, Tehran đang phát tín hiệu rằng bất kỳ cuộc tấn công nào gần lãnh thổ của họ có thể kích hoạt phản ứng nhắm vào các tài sản quân sự Mỹ ở những nơi khác trong vùng Vịnh.

Về bản chất, Iran đang tìm cách thiết lập một phương trình răn đe mới trong khuôn khổ lệnh ngừng bắn mong manh: hành động quân sự của Mỹ ở eo biển Hormuz sẽ bị đáp trả bằng các cuộc tấn công vào lực lượng và căn cứ Mỹ trên khắp khu vực. Bằng cách mở rộng chiến trường tiềm năng, Tehran hy vọng gia tăng chi phí cho các hoạt động quân sự trong tương lai của Mỹ và khôi phục sức răn đe nhằm ngăn chặn các cuộc tuần tra trực thăng của Mỹ dọc eo biển này. Trita Parsi, phó chủ tịch điều hành của Viện Quincy về Lập trường Nhà nước Có trách nhiệm tại Mỹ, nói với Al Jazeera: “Người Iran đang cố gắng làm rõ rằng bất kỳ cuộc tấn công nào vào họ sẽ bị đáp trả, bất kể quy mô và phạm vi như thế nào.”