Mỹ truy tố cựu lãnh đạo Cuba Raul Castro liên quan vụ bắn hạ máy bay dân sự năm 1996

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 16/4 đã công bố cáo trạng hình sự đối với cựu lãnh đạo Cuba Raul Castro cùng 5 đồng phạm, liên quan đến vụ bắn hạ hai máy bay dân sự của tổ chức lưu vong Cuba Brothers to the Rescue vào năm 1996. Vụ việc khiến 4 người thiệt mạng, trong đó có công dân Mỹ.

Phát biểu tại Tháp Tự do ở Miami, Quyền Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Todd Blanche gọi đây là khoảnh khắc lịch sử. “Lần đầu tiên trong gần 70 năm, lãnh đạo cấp cao của chế độ Cuba bị truy tố tại đất nước này, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ, vì các hành vi bạo lực dẫn đến cái chết của công dân Mỹ”, ông nói. “Các quốc gia và lãnh đạo của họ không thể được phép nhắm vào người Mỹ, giết họ mà không phải chịu trách nhiệm.”

Cáo trạng nhằm vào ông Raul Castro — một nhân vật nổi bật trong Đảng Cộng sản Cuba — được cho là sẽ làm căng thẳng thêm giữa Mỹ và Cuba. Kể từ khi trở lại nhiệm kỳ hai, ông Trump đã tăng cường trừng phạt và thực hiện phong tỏa nhiên liệu trên thực tế đối với hòn đảo này nhằm thúc đẩy thay đổi lãnh đạo tại Havana.

Tổng thống Trump khẳng định: “Mỹ sẽ không dung thứ cho một quốc gia bất hảo với các hoạt động quân sự, tình báo và khủng bố thù địch chỉ cách chúng ta 90 dặm (145 km). Chúng tôi sẽ không nghỉ ngơi cho đến khi người dân Cuba một lần nữa có tự do.”

Ngoại trưởng Marco Rubio, người Mỹ gốc Cuba, đã đăng video trên X gửi tới người dân Cuba, đổ lỗi cho giới lãnh đạo về các vấn đề kinh tế và nhân đạo hiện tại. Ông nhắc lại đề nghị của chính phủ Mỹ về 100 triệu USD viện trợ nhân đạo đổi lấy cải cách.

Tuy nhiên, Tổng thống Cuba Miguel Diaz-Canel gọi vụ bắn hạ năm 1996 là hành động “tự vệ chính đáng”. Ông cho rằng Mỹ “biết rất rõ — vì có bằng chứng tài liệu phong phú — rằng không có hành động liều lĩnh nào được thực hiện, cũng như luật pháp quốc tế không bị vi phạm”.

Cáo trạng nằm trong chiến lược nào của Mỹ?

Vụ kiện nhằm vào ông Castro, 94 tuổi, tập trung vào vụ bắn hạ hai máy bay do nhóm lưu vong Cuba Brothers to the Rescue vận hành. Nhóm này cho biết họ thường xuyên tìm kiếm người di cư Cuba ở eo biển Florida và bay gần lãnh thổ Cuba. Cuba cho rằng đây là phản ứng chính đáng trước việc xâm phạm không phận nhiều lần. Cố lãnh đạo Fidel Castro khẳng định quân đội hành động theo “lệnh thường trực” bắn hạ máy bay vào lãnh thổ Cuba, đồng thời nhấn mạnh Raul Castro không ra lệnh trực tiếp.

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế sau đó kết luận máy bay bị bắn hạ trên vùng biển quốc tế.

Các nhà phê bình, bao gồm Tổng thống Diaz-Canel, cho rằng cáo trạng mới phản ánh chiến dịch rộng lớn hơn của Mỹ chống lại giới lãnh đạo Cuba. “Đây là một thủ đoạn chính trị, không có cơ sở pháp lý, chỉ nhằm làm dày hồ sơ mà họ đang bịa đặt để biện minh cho hành động điên rồ tấn công quân sự vào Cuba”, ông viết ngày 16/4.

Các báo cáo truyền thông cho thấy ông Trump muốn loại bỏ Diaz-Canel khỏi chức tổng thống Cuba, và đã thảo luận với các nhân vật như Raul “Raulito” Rodriguez Castro — cháu nội của Raul Castro — và con trai ông Alejandro Castro Espin, dù chưa xác định ứng viên ưa thích.

Ông Raul Castro là ai?

Sinh năm 1931, Raul Castro cùng anh trai Fidel lãnh đạo chiến dịch nổi dậy lật đổ Fulgencio Batista do Mỹ hậu thuẫn. Ông giúp đẩy lùi cuộc xâm lược Vịnh Con Lợn năm 1961 và trở thành nhân vật hàng đầu của Cách mạng Cuba. Ông giữ chức Bộ trưởng Lực lượng Vũ trang từ 1959 đến 2008, đồng thời là thành viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản từ 1965 đến 2021.

Ông kế nhiệm Fidel Castro làm chủ tịch năm 2008, tại vị đến 2018, và tiếp tục có ảnh hưởng lớn hậu trường. Dưới thời ông, quan hệ Cuba-Mỹ tan băng dưới thời Tổng thống Barack Obama. Năm 2013, hai người bắt tay tại lễ tưởng niệm Nelson Mandela ở Johannesburg. Năm 2014, hai bên thông báo khôi phục quan hệ ngoại giao sau hơn 5 thập kỷ. Obama đến Havana năm 2016, là tổng thống Mỹ đương nhiệm đầu tiên thăm Cuba trong 88 năm. Quan hệ xấu đi dưới nhiệm kỳ đầu của Trump; năm 2019, Washington trừng phạt Castro vì ủng hộ chính phủ Maduro ở Venezuela và cáo buộc vi phạm nhân quyền.

Ý nghĩa của động thái này là gì?

Cáo trạng nhằm vào Raul Castro lặp lại các vụ kiện trước đây nhắm vào các lãnh đạo châu Mỹ Latinh như Nicolas Maduro. Năm 2020, chính quyền Trump truy tố Maduro về tội khủng bố ma túy. Sau vụ đột kích quân sự hồi tháng 1, Maduro bị đưa đến New York và không nhận tội buôn bán ma túy và tàng trữ vũ khí.

Ông Trump liên tục cáo buộc chính phủ Cuba tham nhũng và cảnh báo “Cuba là nước tiếp theo” sau các hành động quân sự chống Iran và Venezuela. Cáo trạng ngày 16/4 làm dấy lên suy đoán rằng ông Trump có thể đang chuẩn bị cho một chiến dịch tương tự nhằm loại bỏ chính phủ cộng sản Cuba.

Tuy nhiên, nhà báo và sử gia chuyên về châu Mỹ Latinh Javier Farje cho rằng chiến lược của Washington thiên về chuyển đổi chính trị-kinh tế dần dần, không phải thay đổi chế độ. “Tôi nghi ngờ ưu tiên của Mỹ là thay đổi chế độ. Hãy nhìn vào Venezuela”, ông nói, chỉ ra rằng Mỹ loại bỏ Maduro nhưng giữ nguyên bộ máy chính phủ. Ông Farje cho rằng bài phát biểu cứng rắn của Trump có thể là chiến thuật đàm phán giành nhượng bộ từ Cuba, và có rủi ro chính trị nếu xung đột quân sự gây làn sóng di cư lớn, làm suy yếu nỗ lực hạn chế nhập cư của Trump.

Farje cũng lưu ý chính quyền Trump muốn tăng cường khu vực tư nhân Cuba, cho phép xuất khẩu diesel cho doanh nghiệp tư nhân trong khi hạn chế các thực thể nhà nước. “Tôi có cảm giác ý tưởng của ông Rubio là tạo ra thay đổi trong Cuba thông qua kinh tế và củng cố khu vực tư nhân, dù còn nhỏ nhưng đang trở nên có ảnh hưởng”, ông nói.