Mỹ trừng phạt thứ trưởng dầu mỏ Iraq vì cáo buộc giúp Iran lách lệnh cấm

Ngày 1/6, Bộ Tài chính Mỹ chính thức áp lệnh trừng phạt đối với Thứ trưởng Dầu mỏ Iraq Ali Maarij al-Bahadly cùng lãnh đạo một số lực lượng dân quân thân Iran. Washington cáo buộc nhóm này đã giúp Iran bán dầu thông qua Iraq nhằm lách các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả hành vi này “như một băng đảng vô lại”, đồng thời tuyên bố: “Chế độ Iran đang cướp bóc tài nguyên thuộc về người dân Iraq để tài trợ cho khủng bố chống lại Mỹ và các đối tác”.

Đến nay, chính quyền Iraq và Iran chưa đưa ra phản hồi chính thức về cáo buộc này. Động thái trừng phạt diễn ra trong bối cảnh Mỹ và Iran gia tăng căng thẳng xoay quanh kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch vận chuyển dầu mỏ từ vùng Vịnh.

Ai bị Mỹ trừng phạt?

Ali Maarij al-Bahadly là nhân vật nổi bật nhất trong danh sách trừng phạt ngày 1/6. Ông từng giữ vị trí chủ tịch Ủy ban Dầu khí Quốc hội Iraq trước khi đảm nhận nhiều vai trò tại Bộ Dầu mỏ, bao gồm trưởng Văn phòng cấp phép và hợp đồng, quyền bộ trưởng, và hiện là thứ trưởng từ năm 2024.

Cùng bị trừng phạt còn có Mustafa Hashim Lazim al-Behadili – được mô tả là “lãnh đạo và quan chức kinh tế” của phong trào Asa’ib Ahl al-Haq thân Iran. Hai người khác là Ahmed Khudair Maksus Maksus và Mohammed Issa Kadhim al-Shuwaili, được coi là quan chức cấp cao trong lực lượng Kata’ib Sayyid al-Shuhada thân Iran.

Theo Bộ Tài chính Mỹ, al-Behadili “kiểm soát tài chính buôn lậu dầu” và đàm phán hợp đồng vận chuyển dầu từ Iran với Lực lượng Quds thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran. Trong khi đó, Maksus và al-Shuwaili bị cáo buộc liên quan đến các vụ mua vũ khí bất hợp pháp.

Iran lợi dụng Iraq để tránh trừng phạt?

Đây là luận điểm chính của Bộ Tài chính Mỹ. Các tài liệu trừng phạt nêu rõ al-Bahadly “đóng vai trò then chốt trong việc tạo điều kiện chuyển hướng sản phẩm dầu mỏ của Iraq” nhằm mang lại lợi ích cho một tay buôn lậu dầu thân Iran và lực lượng Asa’ib Ahl al-Haq. Theo Washington, tay buôn này đã gắn mác dầu Iran thành dầu Iraq để giúp Tehran tránh bị trừng phạt.

Mỹ cũng cho rằng các hành vi tham nhũng trong chính phủ Iraq đã tạo điều kiện cho hoạt động buôn lậu tiếp diễn, với al-Bahadly ở vị trí trung tâm.

Trước đó, hồi tháng 3, Bộ trưởng Dầu mỏ Iraq Hayan Abdel-Ghani thừa nhận các tàu chở dầu Iran từng sử dụng giấy tờ giả mạo của Iraq để lẩn tránh lệnh trừng phạt Mỹ.

Các chuyên gia trả lời hãng tin Reuters hồi tháng 12/2024 ước tính Iran thu về ít nhất 1 tỷ USD mỗi năm từ mạng lưới buôn lậu dầu, nhiên liệu Iran được chuyển từ các nhà máy nhựa đường Iraq, sau đó pha trộn với dầu Iraq rồi xuất khẩu như dầu thuần Iraq. Reuters cũng dẫn nguồn tin cho biết Iran thu được ngoại tệ mạnh từ Iraq thông qua xuất khẩu, qua đó tránh được các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với hệ thống ngân hàng nước này.

Lệnh trừng phạt dầu Iran của Mỹ là gì?

Chính quyền Tổng thống Donald Trump mô tả các lệnh trừng phạt dầu Iran là một phần trong chiến dịch “gây áp lực tối đa” nhằm khuất phục chính phủ Iran. Trump áp đặt lệnh cấm dầu Iran lần đầu năm 2018, sau khi rút khỏi thỏa thuận hạt nhân với Tehran. Các lệnh này ngăn Iran tự do bán dầu trên thị trường toàn cầu, dù Mỹ cho phép một số nước mua hạn chế.

Chính quyền Tổng thống Joe Biden về cơ bản duy trì các lệnh trừng phạt, nhưng Trump đã tăng cường trong nhiệm kỳ thứ hai, đặc biệt trước thềm cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran. Dầu là nguồn tài nguyên chính của Iran – một trong những nhà sản xuất lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 80% kim ngạch xuất khẩu. Doanh thu từ dầu mỏ chiếm khoảng 1/4 ngân sách nhà nước.

Quan hệ Iraq – Iran ra sao?

Iraq và Iran là đồng minh thân cận, đặc biệt dưới sự lãnh đạo của khung liên minh Điều phối (Coordination Framework) thân Iran tại Baghdad. Liên minh này đại diện cho người Hồi giáo dòng Shia tại Iraq – vốn có mối quan hệ tôn giáo chặt chẽ với giới lãnh đạo Iran.

Nhiều nhà lãnh đạo Iraq hiện tại từng sống ở Iran, nhất là trước năm 2003 khi cựu Tổng thống Iraq Saddam Hussein bị lật đổ trong cuộc xâm lược do Mỹ dẫn đầu. Điều này giúp Iran mở rộng ảnh hưởng thông qua tài trợ cho các nhóm vũ trang Shia thân Iran, nhiều nhóm trong số đó có cánh chính trị.

Các nhóm thân Iran đã len lỏi vào các lĩnh vực kinh tế chủ chốt, bao gồm dầu mỏ, cho phép Iran tận dụng sự kiểm soát này để tạo ra nền kinh tế ngầm, tài trợ cho các nhóm thân Iran trên khắp Trung Đông.

Tuy nhiên, Iraq phải giữ thế cân bằng khó khăn. Dù quan hệ với Iran dựa trên địa lý và hệ tư tưởng, giới lãnh đạo Iraq cũng thận trọng không làm mất lòng Mỹ – quốc gia cung cấp viện trợ quân sự và kinh tế quan trọng. Trump từng sử dụng đòn bẩy này để ngăn ông Nouri al-Maliki trở lại ghế thủ tướng Iraq và ủng hộ tân Thủ tướng Ali al-Zaidi.