Mỹ miễn trừng phạt dầu khí Nga, châu Âu vẫn nhập khẩu khí đốt Moscow

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký sắc lệnh hành pháp miễn trừ các biện pháp trừng phạt Nga vừa được Quốc hội thông qua, với lý do động thái này phục vụ “lợi ích quốc gia” của Mỹ. Quyết định được đưa ra chỉ vài ngày trước khi các biện pháp này có hiệu lực.

Trước đó trong tháng, ông Trump cũng công bố thỏa thuận đưa nguồn dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu nhằm hạ nhiệt giá năng lượng leo thang trong bối cảnh chiến sự Mỹ – Israel tại Iran. Bộ Tài chính Mỹ đã miễn trừng phạt đối với hoạt động bán dầu diesel của Nga đến tháng 4/2027.

Việc ông Trump nới lỏng với năng lượng Nga đã khiến Ukraine, các đối tác châu Âu và nhiều quan chức Mỹ phản đối, cho rằng động thái này trao lợi ích cho Moscow trong khi nước này vẫn tiếp tục cuộc chiến kéo dài bốn năm rưỡi với nước láng giềng. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy chỉ trích thỏa thuận dầu diesel là “món quà” dành cho Tổng thống Nga Vladimir Putin, giúp tài trợ cho nỗ lực chiến tranh.

Trong khi các nước châu Âu cũng chỉ trích việc ông Trump nới lỏng với năng lượng Nga, Tổng thống Mỹ cáo buộc họ “đạo đức giả”, với lý do số liệu cho thấy các nước Liên minh châu Âu (EU) vẫn tiếp tục nhập khẩu khí đốt Nga.

Những biện pháp trừng phạt nào bị miễn trừ?

Trong sắc lệnh hành pháp, ông Trump đã dừng nhiều biện pháp trừng phạt liên quan đến Nga đã được lên kế hoạch, gồm thuế đối với hàng hóa Nga và các hình phạt đối với việc mua dầu khí của nước này.

Các biện pháp bị chặn này thuộc dự luật được Quốc hội Mỹ thông qua với sự ủng hộ lưỡng đảng, mang tên cố Thượng nghị sĩ Lindsay Graham – một tiếng nói chỉ trích Nga gay gắt. Dự luật dự kiến áp thuế lên tới 100% đối với toàn bộ hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ từ năm quốc gia nhập khẩu dầu thô hoặc khí đốt Nga lớn nhất, trong đó có Trung Quốc và Ấn Độ. Dự luật cũng có thể áp mức hình phạt tương đương với các nước bị coi là cố ý mua dầu khí của Nga sau 30 ngày luật có hiệu lực, hoặc nằm trong nhóm năm nước hỗ trợ Moscow né tránh trừng phạt dầu mỏ.

Theo sắc lệnh, việc miễn trừ sẽ kéo dài cho đến khi chính quyền Trump cho rằng “cần có hành động tiếp theo”. Hạ nghị sĩ Dân chủ Don Beyer bang Virginia nhận định việc miễn trừ tương đương “đầu hàng Putin”, “phản bội các đối tác Ukraine và bất chấp ý chí rõ ràng của Quốc hội”.

Ai được hưởng lợi?

Ông Vasily Astrov, chuyên gia kinh tế tại Viện Nghiên cứu Kinh tế Quốc tế Vienna, nói với Al Jazeera rằng chính phủ Nga nhiều khả năng hưởng lợi lớn nhất vì việc nới trừng phạt đồng nghĩa dầu Nga không phải giảm giá thêm. Ông ước tính khoảng 60 xu trong mỗi USD tăng thêm của giá một thùng dầu Nga sẽ “chảy vào ngân khố nhà nước”.

Đặc phái viên của ông Putin, Kirill Dmitriev, ca ngợi quyết định miễn trừ của Mỹ là “một thời khắc quan trọng và thực sự mang tính lịch sử”. Các nước nhập khẩu dầu khí Nga lớn như Trung Quốc và Ấn Độ cũng được hưởng lợi khi ít chịu rủi ro bị Mỹ trừng phạt thứ cấp hơn.

Dù ông Trump hy vọng các biện pháp này giúp hạ giá dầu cho người tiêu dùng Mỹ trước bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, giới chuyên gia cho rằng điều đó khó chắc chắn. Ủy viên kinh tế EU Valdis Dombrovskis nhận định thỏa thuận dầu diesel với Nga khó tác động đáng kể đến giá toàn cầu. Theo ông Trump, thỏa thuận sẽ đưa 300.000 tấn dầu diesel vào thị trường Mỹ và toàn cầu “ngay lập tức”, tiếp theo là 500.000 tấn vào tháng 11 và 1 triệu tấn sau đó.

“Nếu xét về khối lượng, chúng không có ý nghĩa kinh tế vĩ mô, và thẳng thắn mà nói, còn nhiều nghi ngờ liệu Nga có đủ khả năng cung cấp các khối lượng đó hay không, và theo tiêu chuẩn chất lượng của Mỹ, đó là những dấu hỏi lớn”, ông Dombrovskis nói với hãng AFP.

Những nước nào vẫn mua dầu từ Nga?

Trung Quốc và Ấn Độ là những nước mua dầu thô Nga lớn nhất, với trị giá lần lượt 6 tỷ euro (6,74 tỷ USD) và 3,6 tỷ euro (4,04 tỷ USD) trong tháng 9, theo Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch (CREA).

Hungary và Slovakia – hai thành viên EU không giáp biển được miễn trừ lệnh cấm dầu thô Nga của khối – cũng vẫn là khách hàng lớn, mua tổng cộng 290 triệu euro (326 triệu USD) trong tháng 9. Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu 172 triệu euro (193 triệu USD) dầu thô Nga cùng tháng.

Từ cuối năm 2022, các nước nhập khẩu sản phẩm dầu Nga lớn nhất, gồm dầu diesel, là Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Saudi Arabia, Brazil và Singapore. Saudi Arabia nhập khẩu nhiều sản phẩm dầu Nga nhất trong tháng 9 với 534 triệu euro (600 triệu USD), tiếp theo là Thổ Nhĩ Kỳ 321 triệu euro (361 triệu USD), Trung Quốc 304 triệu euro (342 triệu USD) và Ấn Độ 161 triệu euro (181 triệu USD).

Châu Âu có đang mua nhiều khí đốt Nga hơn?

Sau cuộc họp Hội đồng châu Âu kéo dài hai ngày tại Brussels, các nhà lãnh đạo châu Âu ra tuyên bố chung bày tỏ “lấy làm tiếc” về quyết định của Mỹ tạm thời dỡ trừng phạt dầu diesel Nga.

Bất chấp lệnh cấm gần như toàn diện đối với dầu Nga, EU vẫn tiếp tục nhập khẩu lượng lớn khí đốt Nga, dù dự kiến loại bỏ các nguồn nhập này vào năm tới. Nhóm nghiên cứu Urgewald có trụ sở tại Đức báo cáo hơn 12 triệu tấn LNG Bắc Cực của Nga đã được vận chuyển vào các cảng EU từ tháng 1 đến tháng 9 năm nay, tăng 9,5% so với cùng kỳ năm ngoái.

Theo CREA, trong tháng 9, các nước EU nhập khẩu 817 triệu euro (918 triệu USD) khí đốt qua đường ống và 615 triệu euro (691 triệu USD) khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Pháp và Hà Lan là những nước nhập khẩu LNG lớn nhất, với lần lượt 446 triệu euro (501 triệu USD) và 116 triệu euro (130 triệu USD). Nhập khẩu LNG của Pháp tăng 103% so với tháng trước.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron là một trong những người chỉ trích gay gắt nhất thỏa thuận dầu diesel với Nga, cho rằng thỏa thuận “gửi thông điệp tiêu cực” và không tác động đến giá toàn cầu. Hungary nhập khẩu khí đốt qua đường ống Nga nhiều nhất trong các thành viên EU trong tháng, với 414 triệu euro (465 triệu USD), tiếp theo là Slovakia 161 triệu euro (181 triệu USD) và Bulgaria 132 triệu euro (148 triệu USD).