Bệnh viện Bờ Tây rơi vào khủng hoảng khi Israel giữ tiền thuế của chính quyền Palestine

Beit Jala, Bờ Tây bị chiếm đóng – Mỗi ngày, bác sĩ Khaldoun Atwan bắt đầu ca làm ở khoa ung thư Bệnh viện Chính phủ Beit Jala mà không biết hôm nay sẽ gặp trở ngại gì trên đường. Chốt kiểm soát Nabi Yunis ở Halhul dường như “luôn đóng cửa”, nên trưởng ca ung thư ban ngày của bệnh viện phải bỏ xe, đi taxi nốt chặng đường từ Hebron. “Hơn một lần, tôi thấy gương xe bị đập vỡ, cần gạt mưa bị gãy,” ông kể về hành trình qua khu vực nay có đông người định cư hoạt động.

Việc phải len qua vô số cổng và chốt kiểm soát mở đóng tùy ý khiến ông không chắc mình có tới được bệnh viện, bệnh nhân có tới được hay không, và thuốc men họ cần có còn trên kệ khi họ đến hay không. Beit Jala là bệnh viện chính phủ duy nhất ở tỉnh Bethlehem, nơi có khoảng 320.000 người sinh sống. Trong căn phòng làm việc nhỏ và sơ sài, Atwan đang vật lộn với những bệnh nhân ung thư bị bệnh tiến triển trở lại vì lỡ các lịch hẹn quan trọng hoặc thiếu thuốc thiết yếu cho đợt hóa trị.

Theo lời ông, ngay cả trong thời kỳ Intifada lần thứ hai, nguồn cung thuốc cũng chưa từng là vấn đề. Giờ đây, tình trạng thiếu hụt là không thể tránh khỏi. “Mọi thứ đều thiếu… có gì thì chúng tôi cấp nấy,” ông nói. “Đây là một thảm họa.”

Tài chính của chính quyền Palestine (PA) đã sụp đổ trong ba năm qua do viện trợ quốc tế giảm và việc Israel làm gián đoạn chuyển tiền thuế. Các động thái của Israel ở Bờ Tây bị chiếm đóng từ tháng 10/2023, gồm phong tỏa đường sá trên diện rộng, dựng thêm chốt kiểm soát và các vụ người định cư tấn công cộng đồng Palestine, cũng tác động nặng nề tới kinh tế. Hệ quả là hệ thống y tế Bờ Tây đang suy thoái nhanh: nhân viên chỉ nhận được một nửa lương, còn PA không có tiền mua thuốc thiết yếu.

“Chỉ tiếp nhận ca cấp cứu”

Bên cạnh những người sốt ruột đi lại trong sân, một bệnh nhân ung thư lớn tuổi từ một làng ở tỉnh Bethlehem đứng trước cửa bệnh viện, cùng con trai cân nhắc nên làm gì. “Tháng nào các bác sĩ và nhân viên vệ sinh cũng cố hết sức, nhưng họ chẳng được cung cấp gì,” ông nói.

Các phòng khám của bộ y tế nay chỉ hoạt động một phần thời gian; khi mở cửa, bác sĩ tiếp nhận quá 100 bệnh nhân mỗi ngày. Ngay cả một lần đi khám cũng trở nên vội vã và quá đắt: “Muốn đi khám kiểm tra, chúng tôi cần 200 shekel (khoảng 65 USD),” một bệnh nhân ung thư lớn tuổi cho biết.

“Đây không phải chuyện thiếu nhân lực,” bác sĩ Iyad Dari, phụ trách khoa lọc máu ở Beit Jala, nói. Chỉ nhận nửa lương nên “công chức nhà nước chỉ làm hai, ba ngày mỗi tuần, vì không đủ tiền để đi làm đủ giờ”. Kết quả là bệnh viện chỉ còn đủ khả năng xử lý các ca cấp cứu. “Ban đầu bệnh nhân [tức giận]. Nhưng giờ ai cũng hiểu: tất cả đều đang khổ,” ông Dari nói.

Cuộc khủng hoảng vật tư y tế ở Beit Jala và khắp Bờ Tây là hệ quả của việc Israel giữ lại nguồn thu thuế dành cho PA, hành động do Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich khởi xướng. “Cuộc khủng hoảng này hoàn toàn có thể dự báo trước, và chúng tôi đã thấy nó đến từ lâu,” Milena Ansari thuộc tổ chức Bác sĩ vì Nhân quyền Israel nói. Theo bà, ngay cả trước khi chiến tranh ở Gaza bắt đầu vào tháng 10/2023, Israel đã định kỳ giữ lại tiền thuế, đe dọa ngân quỹ của Bộ Y tế.

Theo bác sĩ nội khoa Yosef Ojra ở Beit Jala, nguồn thu bị giữ lại đã làm cạn quỹ của Bộ Y tế dùng để trả cho các nhà cung cấp vật tư y tế, khiến họ ngừng cung ứng. Việc các cơ sở công và tư phải vay mượn vật tư lẫn nhau đã gây căng thẳng lớn cho phòng khám, nhà thuốc và bệnh viện tư.

Bác sĩ ung thư Hisham Amle cho rằng thiếu hụt là “vấn đề cũ, không mới”, nhưng trước đây khoảng 90% vật tư quan trọng, đặc biệt cho hóa trị, vẫn có sẵn. Nay ngay cả thuốc miễn dịch và sinh học cũng thiếu, trong khi điều trị ung thư là một chuỗi không thể đứt đoạn. “Nếu bệnh nhân lỡ một hai buổi, toàn bộ quá trình điều trị trước đó coi như mất,” ông nói.

“Khi tôi mới tiếp quản khoa, thuốc men vẫn đầy đủ,” Atwan, điều dưỡng trưởng khoa ung thư, kể. Ông liệt kê hàng loạt thuốc quan trọng đang thiếu cho bệnh nhân. “Tôi không có một phác đồ điều trị nào đầy đủ trọn vẹn.”

Bà Khuloud Dweib, trưởng khoa dược của bệnh viện, cho biết bộ y tế gần đây đã xoay xở có được 8 loại thuốc ung thư và 4 loại thuốc sinh học trước đó bị thiếu, đủ dùng trong khoảng một tháng rưỡi đến hai tháng. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc khác vẫn hết hàng.

Khác với Gaza, Israel không chặn thuốc vào Bờ Tây, bà Ansari lưu ý. Vấn đề “đúng là” PA không có tiền mua thuốc. Nhưng theo bà, “Israel có nghĩa vụ pháp lý chính với tư cách lực lượng chiếm đóng” trong việc bảo đảm chăm sóc y tế đầy đủ và khả năng tiếp cận cho người dân bị chiếm đóng.

Bị chặn di chuyển, bị chặn chăm sóc

Với toàn bộ khu vực phía nam Bờ Tây, bệnh viện Beit Jala là lựa chọn công duy nhất cho điều trị ung thư và lọc máu, với bệnh nhân đến từ các tỉnh Bethlehem và Hebron, một phần Đông Jerusalem bị chiếm đóng và đôi khi từ Jericho.

Nhưng khi các chốt kiểm soát và cổng chắn của Israel nhân lên, việc đến bệnh viện trở thành cơn ác mộng. Ông Dari kể về một bệnh nhân lọc máu ở Nahalin có lịch hẹn 7-8 giờ sáng, nhưng làng bị phong tỏa. “Ông ấy ngồi ở chốt khoảng 4-5 tiếng,” ông Dari nói. Sau đó bệnh nhân phải đi đường vòng dài qua Jaba, Surif, Halhul và Hebron, đến khoa lúc 4 giờ chiều. Một chuyến đi bình thường tốn khoảng 10 shekel; “đi đường vòng như vậy tốn hơn 100 shekel”, ông Dari nói, trong khi có bệnh nhân cần lọc máu bốn lần mỗi tuần.

Theo bà Dweib, kho cung ứng trung tâm của bộ y tế đặt ở Nablus, và chặng đường bình thường một tiếng rưỡi nay có thể kéo dài 6-10 giờ khi bị phong tỏa.

Nhiều bệnh nhân của Atwan cần điều trị chia đôi giữa khoa của ông và Bệnh viện Augusta Victoria ở Đông Jerusalem bị chiếm đóng. Trước chiến tranh, bệnh nhân ung thư từ Bờ Tây thường được cấp giấy phép y tế vào Jerusalem. Một số phương pháp điều trị có ở Beit Jala, số khác chỉ có ở Đông Jerusalem. Nhưng nay không còn gì bảo đảm bệnh nhân tới được Jerusalem. “Tôi có một bệnh nhân ung thư… anh ấy chờ giấy chuyển tuyến, không có điều trị, và sau bao nhiêu lần chạy đôn chạy đáo thì bị từ chối vì lý do an ninh,” Atwan nói. “Không được phép đến [Augusta Victoria]? Vậy anh ấy biết đi đâu?”

Atwan nhớ lại những bệnh nhân bị giảm bạch cầu trung tính vì lỡ buổi điều trị, một người may mắn không rơi vào nhiễm trùng huyết. “Đó là những thảm họa.” Ông không chắc chính xác mình đã mất bao nhiêu bệnh nhân ung thư vì điều trị lỡ dở; theo ông, nhiều bệnh nhân nghèo chỉ về nhà và chết ở đó.

“Tôi bắt đầu cắt giảm, uống ít đi”

Khi đám đông chen chúc ở quầy tiếp nhận và người bệnh chờ trước cửa bệnh viện, một sự kiệt sức căng thẳng lan khắp các hành lang cũ kỹ. “Mọi người rất căng thẳng. Ai cũng sợ,” ông Dari nói.

Atwan, người chỉ nhận nửa lương, chật vật trang trải chặng đi làm từ Hebron và hỗ trợ hai con gái đang học đại học. “Đừng nói về tâm trạng của chúng tôi nữa – chúng tôi sẽ khóc mất,” ông nói. “Tinh thần chúng tôi xuống đáy… Chúng tôi cười trong bất chấp.”

Giữa cảnh thất nghiệp hàng loạt và giấy phép lao động bị thu hồi có hệ thống, ngày càng nhiều người Palestine bị bệnh dồn về bệnh viện công, đúng lúc các bệnh viện này có ít hơn để cho. Bệnh viện “sẽ ưu tiên người thực sự có thể trả tiền”, bà Ansari nói thêm.

Ahmed, một người Palestine ở Bethlehem có bằng y khoa, cứ vài ngày lại hỏi nhà thuốc xem có Humira – loại thuốc tiêm hai tuần một lần mà em gái anh mắc bệnh Crohn cần – hay chưa. Suốt ba tháng, nhà thuốc hết hàng. Mua trực tiếp từ công ty dược tốn khoảng 2.000 shekel (650 USD) cho một hoặc hai mũi tiêm. “Chúng tôi không kham nổi,” anh nói. “Nên chúng tôi cứ chịu đựng cho đến khi có thuốc trở lại.”

Bệnh nhân ung thư lớn tuổi đến từ một ngôi làng đang đối mặt các vụ người định cư tấn công đã tự cắt giảm thuốc. “Thuốc không được cung cấp đều,” ông nói. Một đợt điều trị tốn 20.000 shekel (6.500 USD). “Tôi bắt đầu cắt giảm, không uống nhiều nữa,” ông nói thêm.

Giữa tình trạng thiếu vật tư và nhân lực, các ca phẫu thuật bị dồn ứ. Sayed Ayyad, 22 tuổi, ở al-Eizariya, bị ngã tai nạn, gãy nặng mắt cá chân tháng trước. Vì các ca mổ nghiêm trọng được ưu tiên, anh chờ ba tuần mới có chỗ. “Họ bảo tôi có 60 người đang chờ mổ,” anh nói. “Có một hôm không mổ được vì không có thuốc, không có thuốc giảm đau, không có thuốc mê, không có gì cả.”

Số phận phó mặc cho may rủi

Bà Khuloud Dweib, trưởng khoa dược Beit Jala, phải xoay xở với cuộc khủng hoảng ngày càng tệ trong khi bệnh nhân vật lộn với sức khỏe và tài chính. “Không có an toàn. Chúng tôi không có an toàn chính trị, không có an toàn y tế, thậm chí không có an toàn tài chính,” bà nói.

Bà nhớ đến trường hợp một thanh niên mắc bệnh đa xơ cứng đang học y khoa ở Ai Cập. Bộ Y tế từng cung cấp thuốc cho anh qua mua ngoài cho đến khi công ty ngừng cung ứng vì không được thanh toán. Mẹ anh đến gặp bà. “Tôi muốn bán nhà để mua thuốc tiêm cho con trai tôi,” người mẹ nói với bà. “Vì nó ở Ai Cập, xa nhà, đang học, và… nó đã không còn nhìn thấy, không còn đi được.”

“Vậy tôi biết nói gì đây,” bà Dweib nghẹn ngào. “Cầu Chúa giúp mọi người.”

Nhân viên y tế lo ngại rằng khi vật tư ngày càng cạn kiệt, họ có thể chịu số phận tương tự đồng nghiệp ở Gaza – những người đã bị bắt cóc hoặc bị giết. “Chúng tôi biết bất cứ lúc nào cũng có thể bị nhắm tới với tư cách nhân viên y tế, chỉ vì chúng tôi là nhân viên y tế cung cấp dịch vụ cho người dân,” bà Dweib nói. “Trong xã hội này, chúng tôi vừa là người cha, vừa là người mẹ.”

Không ai trong các khu bệnh viện cũ kỹ nhìn thấy hồi kết. “Chúng tôi ở lại càng lâu, tình hình càng tệ,” ông Dari nói.

Mỗi ngày lúc 3 giờ chiều, Atwan phải rời đi, hy vọng kịp tới Bab az-Zawiya ở Hebron, nơi ông chờ taxi chung. “Có thể sẽ có chốt kiểm soát chặn tôi, có thể không,” ông nói. Điều đó chẳng khác mấy với tình cảnh bệnh nhân của ông. “Khi bệnh nhân bị bệnh, có thuốc hay không là tùy may mắn của họ,” ông nói. “Chúng tôi không có tương lai. Tôi thề: chúng tôi không có tương lai.”