Mỹ đe dọa trừng phạt các đối tác thương mại của Iran: Cơ chế trừng phạt thứ cấp hoạt động thế nào?

Chính quyền Mỹ vừa công bố một loạt lệnh trừng phạt kinh tế mới nhằm vào Iran và đe dọa trừng phạt các quốc gia có giao thương với nước này, trong bối cảnh cuộc xung đột kéo dài nhiều tháng chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Ít nhất 60 thực thể ở Trung Đông, châu Á và châu Âu nằm trong danh sách bị trừng phạt mới nhất, một phần trong chiến dịch gây sức ép kinh tế có thể làm gián đoạn thêm thị trường năng lượng và gây chấn động kinh tế toàn cầu.

Cuộc chiến Mỹ - Iran bắt đầu từ ngày 28/2 đã khiến giá dầu tăng vọt và chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn do lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, nơi từng chiếm 1/5 lượng dầu khí vận chuyển qua lại trên thế giới.

Mỹ đe dọa các đối tác thương mại của Iran điều gì?

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã thực hiện chiến dịch gây sức ép kinh tế với Iran mang tên "Operation Economic Fury" kể từ khi chiến tranh nổ ra vào tháng 2. Tuy nhiên, Washington mới đây quyết định nâng mức độ với chiến dịch mới mang tên "Operation Economic Outcast", nhắm vào cả các quốc gia giao thương với Iran.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm thứ Hai tuyên bố Mỹ sẽ nhắm vào mọi nguồn doanh thu của Iran, bao gồm cả dầu mỏ, để ngăn các quốc gia và công ty khác làm ăn với Tehran. "Trên toàn cầu, mục tiêu của chúng tôi là cắt đứt mọi sợi dây kinh tế duy trì chế độ chuyên chế này cho đến khi Tehran đơn độc", ông Bessent nói.

Ông Bessent nhấn mạnh các quốc gia trên thế giới phải lựa chọn giữa Mỹ và Iran, đồng thời cảnh báo chiến dịch mới khiến các đối tác thương mại của Tehran phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp. "Nếu các quốc gia và thực thể tạo điều kiện cho các giao dịch và là một phần của hệ sinh thái biến dầu mỏ thành tiền, thành công cụ đàn áp, họ sẽ bị trừng phạt", quan chức Mỹ nói.

Giải thích lý do Mỹ đe dọa các đối tác kinh doanh của Iran thay vì trừng phạt trực tiếp, ông Bessent nói: "Chúng tôi đang tạo cơ hội cho mọi người sửa chữa hành vi xấu. Tại sao tôi lại muốn phá hủy hệ thống tài chính toàn cầu?".

Phát biểu của ông Bessent được đưa ra sau thông điệp ngày 19/8 của Tổng thống Trump trên mạng xã hội Truth Social, trong đó ông công bố "chiến dịch kinh tế nghiêm khắc nhất" nhắm vào Iran. "BẤT KỲ quốc gia nào cho phép các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc thực thể chính phủ của mình cung cấp bất kỳ sự hỗ trợ nào cho Iran sẽ phải đối mặt với HẬU QUẢ KINH TẾ KHỦNG KHIẾP", ông Trump viết.

Trừng phạt thứ cấp là gì?

Mỹ từ lâu đã sử dụng các mối đe dọa trừng phạt thứ cấp - biện pháp áp dụng với các quốc gia giao thương với nước bị trừng phạt. Ví dụ, trừng phạt thứ cấp đang được áp dụng đối với việc mua dầu của Iran hoặc mua thiết bị quân sự hạng nặng từ Nga: các quốc gia, công ty và cá nhân tham gia giao dịch này đối mặt nguy cơ bị Mỹ trừng phạt.

Cơ chế hoạt động thế nào?

Đòn bẩy chính của Mỹ là quyền truy cập vào thị trường và hệ thống tài chính của nước này. Ví dụ, ngay cả khi một ngân hàng Ấn Độ không có quan hệ trực tiếp với Iran, ngân hàng này vẫn có thể bị trừng phạt thứ cấp nếu xử lý các khoản thanh toán cho một công ty Ấn Độ giao dịch với Tehran, đặc biệt nếu ngân hàng đó có chi nhánh tại Mỹ, quan hệ thanh toán bằng đồng USD hoặc khách hàng Mỹ.

Rủi ro đó khiến các tổ chức tài chính cực kỳ thận trọng, tránh mọi giao dịch dính dáng đến Iran vì lo bị cuốn vào vòng trừng phạt của Mỹ. Mối đe dọa trừng phạt thứ cấp của Mỹ cũng là lý do khiến hầu hết các ngân hàng và tổ chức tài chính toàn cầu không còn tham gia giao thương với Nga hoặc Iran - họ không muốn mạo hiểm mất cơ hội kinh doanh tại Mỹ.

Trừng phạt thứ cấp từng được sử dụng thế nào?

Năm 2017, chính quyền đầu tiên của ông Trump đã ban hành Đạo luật Chống lại kẻ thù của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA), nhắm vào Iran, Nga và Triều Tiên. Theo CAATSA, Mỹ đã áp trừng phạt thứ cấp với các quốc gia cụ thể. Năm 2018, Mỹ trừng phạt Cục Phát triển Trang bị (EDD) của quân đội Trung Quốc do mua máy bay chiến đấu Su-35 và hệ thống tên lửa S-400 của Nga.

Năm 2020, Washington sử dụng trừng phạt CAATSA để nhắm vào Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ - cơ quan mua sắm quân sự của nước này - cùng một số quan chức liên quan. Điều này xảy ra một năm sau khi Mỹ cấm Thổ Nhĩ Kỳ mua máy bay chiến đấu F-35. Thổ Nhĩ Kỳ bị trừng phạt vì mua hệ thống phòng không S-400 của Nga vào năm 2019. Lập luận của ông Trump là hệ thống S-400 không tương thích với thiết bị NATO và có thể đe dọa an ninh đồng minh.

Các biện pháp trừng phạt này khiến Thổ Nhĩ Kỳ thận trọng hơn trong các thương vụ mua sắm tương lai. Đến tháng 7/2026, ông Trump tuyên bố sẽ dỡ bỏ trừng phạt với Thổ Nhĩ Kỳ và sớm quyết định nối lại việc bán F-35. Tuy nhiên, bất kỳ động thái nào đưa Thổ Nhĩ Kỳ trở lại chương trình F-35 cũng cần vượt qua đạo luật năm 2020 yêu cầu chính quyền Mỹ phải xác định Ankara không còn sở hữu hoặc vận hành hệ thống của Nga.

Ai là đối tác thương mại chính của Iran?

Theo số liệu hải quan chính thức, năm 2024 Iran xuất khẩu khoảng 56 tỷ USD hàng hóa sang ít nhất 112 quốc gia và vùng lãnh thổ. Cùng năm, Iran nhập khẩu khoảng 68,5 tỷ USD hàng hóa từ ít nhất 87 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Đối tác xuất khẩu hàng đầu của Iran là Trung Quốc, Iraq, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và Afghanistan. Đối tác nhập khẩu chính là UAE, Trung Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, EU và Ấn Độ.

Đòn bẩy của Washington đối với các đối tác thương mại của Iran phụ thuộc vào mức độ phụ thuộc của họ vào hệ thống tài chính Mỹ. Với một số lĩnh vực ở Trung Quốc và Nga, sự phụ thuộc này là rất ít. Do đó, các nhà phân tích cho rằng đòn bẩy của ông Trump với Trung Quốc và Nga là hạn chế.

Theo công ty phân tích Kpler, Trung Quốc mua 80% lượng dầu Iran vận chuyển trong năm 2025. Paul Musgrave, phó giáo sư chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, nói với Al Jazeera tuần trước rằng "sẽ rất khó khăn" để ông Trump thực hiện chiến dịch gây sức ép một cách hiệu quả. Các nhà phân tích cũng cho rằng Trung Quốc có thể đáp trả nếu Mỹ trừng phạt các ngân hàng nước này vì xử lý các khoản tiền của Iran.