Mỹ đe dọa 'D-Day kinh tế' với Iran gây thử thách cho quan hệ với Trung Quốc

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ cắt đứt "mọi" nguồn sống kinh tế của Iran, trong chiến dịch trừng phạt được giới chức Mỹ mô tả là khắc nghiệt nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, nếu thực hiện đúng cam kết, động thái này có thể đặt Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất của Iran, vào tâm điểm trừng phạt của Mỹ.

Giới phân tích cho rằng đây là một lựa chọn rủi ro đối với Washington vì khả năng cao sẽ vấp phải phản ứng mạnh từ Bắc Kinh. Một số chuyên gia thậm chí nghi ngờ các biện pháp dự kiến được công bố hôm thứ Hai (theo giờ Mỹ) của chính quyền Trump khó có thể đáp ứng đúng những lời lẽ mạnh mẽ trước đó về phạm vi và mức độ nghiêm trọng.

Phát biểu trên tờ Financial Times hôm Chủ nhật, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cảnh báo các quốc gia lo ngại việc cắt đứt quan hệ với Iran không nên "đánh giá thấp cái giá phải trả khi thử thách Washington". Ông Bessent dự kiến sẽ công bố các biện pháp trừng phạt mới trong cuộc họp báo lúc 17:00 GMT.

Chuyên gia trừng phạt Brett Erickson, quản lý điều hành tại Obsidian Risk Advisors, nhận định việc chính quyền Trump sẵn sàng nhắm vào Trung Quốc sẽ là dấu hiệu cho thấy quyết tâm tiến hành chiến dịch kinh tế lâu dài chống Tehran. "Đó không phải mối quan hệ có thể xem nhẹ. Nếu Mỹ thực sự đưa Trung Quốc vào cuộc, đó sẽ là dấu hiệu nghiêm túc cho thấy Mỹ có kế hoạch tiến hành cuộc chiến kinh tế này trong thời gian dài", ông Erickson nói với Al Jazeera.

Theo Ủy ban Rà soát Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung, năm 2025, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Trung Quốc và Iran đạt 9,96 tỷ USD, chưa bao gồm khoảng 31,2 tỷ USD từ các lô hàng dầu thô Iran. Bộ Tài chính Mỹ ước tính lượng dầu Trung Quốc mua của Iran chiếm khoảng 90% tổng doanh số bán dầu của Tehran, được coi là huyết mạch kinh tế quan trọng.

Cho đến nay, các biện pháp trừng phạt Iran của chính quyền Trump mới chỉ nhắm vào một số ít thực thể có trụ sở tại Trung Quốc. Tháng Tư, Mỹ trừng phạt nhà máy lọc dầu Hengli Petrochemical (Dalian), một trong những nhà máy lọc dầu độc lập lớn nhất Trung Quốc, vì bị cáo buộc mua dầu Iran. Tháng Năm, Mỹ trừng phạt bốn công ty ở Hong Kong; tháng Tám, áp lệnh trừng phạt sáu công ty vận chuyển có trụ sở tại Trung Quốc và Hong Kong. Washington hiện vẫn chưa động đến các tổ chức tài chính Trung Quốc, vốn được coi là mắt xích quan trọng trong hoạt động thương mại dầu mỏ của Iran.

Chuyên gia Jennifer Kavanagh, nghiên cứu viên cấp cao tại Defense Priorities, cho rằng việc cắt đứt quan hệ kinh tế với Trung Quốc là chìa khóa cho bất kỳ nỗ lực gia tăng áp lực lên Iran nào, nhưng Mỹ sẽ không làm điều đó. Nếu làm, Trung Quốc sẽ trả đũa và có đủ sức mạnh để gây thiệt hại cho Mỹ.

Trung Quốc đã nhiều lần lên án các biện pháp trừng phạt của Mỹ chống Iran, cho rằng áp lực kinh tế sẽ không giải quyết được cuộc chiến kéo dài gần sáu tháng. Trong tuyên bố hôm Chủ nhật, Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Bắc Kinh vẫn "cam kết thúc đẩy đàm phán hòa bình" và sẵn sàng "tiếp tục nỗ lực sớm khôi phục hòa bình, ổn định trong khu vực".

Về phía Iran, nước này đã đe dọa trả đũa các quốc gia ủng hộ các biện pháp của Mỹ. Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cảnh báo hôm thứ Bảy rằng bất kỳ nước nào tham gia trừng phạt sẽ bị coi là "kẻ thù", và nếu các nước láng giềng tham gia chiến dịch của Mỹ thì "không một giọt dầu nào" rời khỏi Vịnh.

Giáo sư Wang Wen, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Tài chính Trùng Dương thuộc Đại học Nhân dân Trung Quốc, cho rằng Bắc Kinh chắc chắn sẽ có các biện pháp đối phó với bất kỳ lệnh trừng phạt nào của Mỹ, và cường độ phản ứng sẽ phụ thuộc vào "mức độ nghiêm trọng của hành động Mỹ". Ông nói: "Trung Quốc duy trì mong muốn tránh xung đột, nhưng ranh giới cuối cùng không thể bị vượt qua".

Đối với ông Trump, làm phật lòng Bắc Kinh không chỉ rủi ro về kinh tế mà còn có thể phá vỡ nỗ lực ổn định quan hệ Mỹ-Trung chỉ vài tuần trước khi ông dự kiến đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng. Hội nghị thượng đỉnh dự kiến diễn ra ngày 24/9, là cuộc gặp trực tiếp thứ hai giữa hai nhà lãnh đạo kể từ khi Washington phát động cuộc chiến chống Iran cuối tháng Hai, sau chuyến thăm Bắc Kinh của ông Trump hồi tháng Năm.

Ông Zichen Wang, Phó Tổng thư ký Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa (CCG), nhận định cả Bắc Kinh và Washington đều không muốn vấn đề Iran chi phối hội nghị thượng đỉnh sắp tới. Tuy nhiên, sự kiềm chế của Trung Quốc không có nghĩa là không có phản ứng. "Bắc Kinh thường tránh leo thang ngôn ngữ ngay lập tức, nhưng khi các hành động đơn phương của Mỹ ảnh hưởng cụ thể đến doanh nghiệp hoặc lợi ích Trung Quốc, họ đã cho thấy sự sẵn sàng đáp trả bằng các biện pháp thực tế", ông nói.

Chuyên gia Erickson cho rằng Mỹ có thể khiến việc Trung Quốc tiếp tục hỗ trợ kinh tế cho Iran trở nên khó khăn và tốn kém hơn, nhưng khó có thể ngăn cản hoàn toàn Bắc Kinh nếu họ quyết tâm duy trì quan hệ. "Các lệnh trừng phạt của Mỹ có thể buộc các công ty phải giảm rủi ro để tránh bị phơi nhiễm, nhưng sẽ luôn có một thực thể sẵn sàng lấp vào vai trò này", ông nói, đồng thời nhấn mạnh khó có khả năng ông Tập sẽ "đứng yên" trong khi ông Trump phô diễn sức mạnh kinh tế Mỹ mà không đáp trả.

Dù giới chức Mỹ tuyên bố sẽ "sụp đổ" chính phủ Iran bằng các lệnh trừng phạt tăng cường, ông Erickson bày tỏ nghi ngờ chính quyền Trump có thể đạt được các mục tiêu chiến tranh chỉ thông qua áp lực kinh tế. "Trừ khi chính quyền Trump sẵn sàng đốt cháy mọi cây cầu và sử dụng đồng thời tất cả đòn bẩy còn lại của chiến tranh kinh tế, không có cơ sở hợp lý nào để khẳng định họ có thể tạo ra chiến thắng mà chiến tranh vũ lực không thể mang lại", ông nói.