Một năm sau phong trào sinh viên rung chuyển Valjevo: Serbia đứng trước ngã rẽ

Đoạn video chỉ dài vài giây. Một người đàn ông nằm trên đường phố Valjevo, thành phố cách thủ đô Belgrade khoảng 90km về phía tây nam. Nhiều cảnh sát vây quanh và đánh anh ta khi anh ta đang nằm trên mặt đất.

Đoạn phim này trở thành một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về bạo lực cảnh sát trong các cuộc biểu tình do sinh viên lãnh đạo làm rung chuyển Serbia. Sự việc xảy ra vào ngày 14/8/2025.

Trong năm qua, các cuộc biểu tình đã phát triển thành một phong trào quần chúng thách thức sự thống trị chính trị lâu dài của Tổng thống Aleksandar Vucic, nhà lãnh đạo Serbia hơn một thập kỷ, người đang tìm cách cân bằng quan hệ chặt chẽ với Moscow và lộ trình gia nhập Liên minh châu Âu (EU) mà nước này đã công bố.

Các cuộc phong tỏa lan rộng khắp đất nước. Hàng trăm nghìn người xuống đường. Sinh viên không chỉ dừng lại ở yêu cầu ban đầu về trách nhiệm giải trình đối với vụ sập mái che bê tông tại nhà ga đường sắt Novi Sad vào tháng 11/2024, khiến 16 người thiệt mạng, mà bắt đầu kêu gọi thay đổi chính trị.

Tại Valjevo, người ta có thể đo lường Serbia đã thay đổi bao nhiêu và phong trào sinh viên sẵn sàng đi đến đâu. Darija Rankovic, tổng biên tập cổng thông tin Kolubarske.rs, người theo dõi đời sống chính trị và xã hội của thành phố trong nhiều năm, cho biết: "Valjevo, về mọi nghĩa, đã trải qua một chấn thương sâu sắc trong đêm đó."

Bà gần đây trở thành mục tiêu của chiến dịch bôi nhọ công khai sau khi các phương tiện truyền thông thân chính phủ cáo buộc bà "lật đổ nhà nước". "Khi bạn hứng chịu một cuộc tấn công phối hợp trên truyền hình quốc gia, kèm theo những lời lăng mạ thô tục nhất về ngoại hình và những lời nói dối trắng trợn về 'tống tiền', 'đe dọa' và 'lật đổ nhà nước', cảm giác an toàn về cá nhân và nghề nghiệp của bạn sụp đổ là điều tự nhiên," bà nói.

Theo bà, các nhà báo độc lập đang ở vị thế vô cùng nguy hiểm. "Khi các quan chức cấp cao nhất và những cơ quan truyền thông của họ tiếp tay cho xung đột và gán cho nhà báo là 'kẻ thù' hay 'kẻ phá hoại nhà nước', họ cố tình đặt mục tiêu lên trán tất cả những người chỉ đơn giản làm công việc của mình vì lợi ích công cộng," bà nói với Al Jazeera.

Dù vậy, bà Rankovic không có ý định lùi bước trước các lời đe dọa. Bà sẽ tiếp tục đưa tin về cuộc biểu tình kỷ niệm tại Valjevo vào thứ Sáu này. "Hậu quả của sự rạn nứt xã hội và sự xói mòn lòng tin vẫn còn ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày, một năm sau đó," bà nói.

Cảnh sát khẳng định việc sử dụng vũ lực là hợp pháp và diễn ra sau khi người dân tấn công các sĩ quan, cho rằng không còn cách nào khác để khôi phục trật tự công cộng. Tomislav Markovic, nhà văn sống tại Belgrade, người theo dõi cục diện chính trị và xã hội Serbia trong nhiều năm, nhắc lại rằng một ngày sau biểu tình và bạo lực cảnh sát, những kẻ đeo mặt nạ đã phá hoại một quán cà phê khác ở Valjevo, làm bị thương một nữ nhân viên, sau đó xông vào một tiệm sửa xe và hành hung chủ tiệm cùng khách hàng.

Không ai bị quy trách nhiệm, ông Markovic nói, và trực tiếp đổ lỗi cho ông Vucic cùng đảng Tiến bộ Serbia (SNS) của ông, lực lượng đã nắm quyền suốt 14 năm. "Sinh viên đã đánh thức nguồn năng lượng khổng lồ từng bị kìm nén trong nhiều năm ở những người sống lay lắt dưới chế độ Aleksandar Vucic – tuyệt vọng, chán nản và thụ động, tin rằng không gì có thể thay đổi," ông nói.

Những sinh viên hiện đang phong tỏa trường đại học và đòi một xã hội khác đã ở độ tuổi từ 7 đến 12 khi ông Vucic lên nắm quyền. "Họ chỉ được chứng kiến sự kiêu ngạo, cướp bóc, bạo lực và tàn nhẫn của phe Tiến bộ cầm quyền," ông Markovic nhận định.

Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng các biểu tượng và khẩu hiệu dân tộc chủ nghĩa đang ngày càng lộ rõ trong phong trào sinh viên. Những dấu hiệu cũ của chủ nghĩa dân tộc Serbia đã tái xuất hiện, bao gồm cả đề cập đến "vùng đất Serbia thiêng liêng" – ngôn từ mà các nước láng giềng, trên hết là Bosnia và Herzegovina, Kosovo và Montenegro, coi là mối đe dọa. Điều này góp phần khiến nhiều công dân tự do thất vọng và làm suy yếu sự ủng hộ mạnh mẽ ban đầu mà sinh viên nhận được trên khắp khu vực.

Trong khi một sự chuyển đổi chính trị và tư tưởng căn bản của Serbia vẫn khó có thể hình dung, ông Markovic cho rằng bước quan trọng nhất là đưa ông Vucic và đảng SNS rời khỏi quyền lực.

Aida Corovic, nhà hoạt động nhân quyền, đã sát cánh cùng sinh viên từ đầu phong trào. Trong số những hành động đoàn kết, bà đã nấu ăn cho họ trong nhiều tháng. Nhưng bà không chấp nhận quan điểm của họ một cách vô điều kiện. "Tôi vẫn đứng về phía sinh viên. Họ là lực lượng thay thế lớn nhất và nghiêm túc nhất cho chế độ Aleksandar Vucic. Nhưng chính vì vậy, tôi không thể nhắm mắt trước những diễn biến có thể gây hại và cuối cùng tiêu diệt họ," bà nói.

Bà lập luận rằng phong trào không thể tách rời khỏi xã hội nơi sinh viên lớn lên – một xã hội định hình bởi tuyên truyền dân tộc chủ nghĩa và di sản của các cuộc chiến tranh những năm 1990. "Họ lớn lên trong một môi trường cực kỳ dân tộc chủ nghĩa," bà nói. Là người chứng kiến các cuộc xung đột những năm 90, bà Corovic cho biết bà hiểu việc tán tỉnh chủ nghĩa dân tộc có thể dẫn đến đâu.

Đồng thời, bà thận trọng trước việc khái quát hóa, cho rằng phần lớn sinh viên vẫn theo định hướng dân chủ và không có tham vọng dân tộc chủ nghĩa hay cánh hữu. Theo bà, Valjevo đã trở thành biểu tượng của một vấn đề lớn hơn: mối quan hệ của nhà nước với người dân biểu tình, và câu hỏi liệu Serbia có khả năng đảm bảo trách nhiệm giải trình về hành vi của cảnh sát hay không.

Khi phong trào chỉ đòi trách nhiệm giải trình cho vụ sập mái che nhà ga, những người có quan điểm chính trị rất khác nhau có thể đứng dưới cùng một chiếc ô. Nhưng một khi phong trào bắt đầu tìm kiếm quyền lực, bà nói, nó không thể tránh khỏi câu hỏi Serbia muốn xây dựng một đất nước như thế nào.