Một năm sau khi Raila Odinga qua đời: ODM loay hoay tìm hướng đi, đối lập Kenya đối diện thử thách

Nairobi, Kenya – Một năm sau khi Raila Odinga qua đời, phong trào chính trị mà ông lãnh đạo suốt nhiều thập kỷ vẫn đang vật lộn để xác định tương lai. Trong nội bộ Phong trào Dân chủ Cam (ODM), tranh cãi gay gắt về việc hợp tác với Tổng thống William Ruto đã phơi bày những chia rẽ về bản sắc và tính độc lập của đảng. Cuộc tranh chấp đặt ra câu hỏi vượt ra ngoài phạm vi lãnh đạo ODM: Liệu lực lượng đối lập của Kenya còn có thể là một thế lực đáng tin cậy khi không còn người đã góp phần định hình nó?

Cái chết của Raila đã gợi lên những lời tri ân và tưởng niệm cho một sự nghiệp chính trị gắn với cuộc đấu tranh vì dân chủ đa đảng, cải cách hiến pháp, tự do ngôn luận và công bằng xã hội. Thế nhưng những chia rẽ hiện nay trong đảng của ông lại cho thấy khó khăn khi duy trì một phong trào chính trị được xây dựng quanh một nhân vật chi phối. Di sản của ông vẫn là nguồn cảm hứng, nhưng cũng là điểm tranh cãi về việc ODM nên đại diện cho điều gì và nên thực thi quyền lực ra sao.

Tâm điểm của tranh chấp là mối quan hệ giữa ODM và chính quyền của ông Ruto. Việc cách chức Tổng thư ký Edwin Sifuna – người phản đối hợp tác chặt chẽ hơn với tổng thống – đã trở thành điểm nóng trong cuộc đấu tranh rộng hơn về hướng đi của đảng. Bất đồng không chỉ xoay quanh cá nhân: nó đặt câu hỏi liệu ODM có thể hợp tác với chính phủ mà vẫn giữ được tính độc lập để phản biện chính phủ hay không.

Khoảng trống ở trung tâm lực lượng đối lập

Trong nhiều thập kỷ, ông Raila giữ vị trí trung tâm trong các phong trào cải cách của Kenya, thách thức các chính quyền kế tiếp và vận động cho thay đổi chính trị. Với những người ủng hộ, ông là biểu tượng của sự phản kháng và cam kết về một hệ thống chính trị có trách nhiệm giải trình hơn. Tuy nhiên, ảnh hưởng của ông cũng đồng nghĩa khả năng đoàn kết của phe đối lập thường phụ thuộc vào uy tín cá nhân, mạng lưới chính trị và năng lực dung hòa các lợi ích cạnh tranh của ông.

Nhà phân tích chính trị, Giáo sư Herman Manyora, cho rằng sự vắng mặt của ông Raila đã để lại một khoảng trống mà phe đối lập khó lấp đầy.

“Một năm sau khi Raila qua đời, ông ấy vẫn lớn hơn cuộc đời. Tôi nghĩ có một cách nào đó người ta đã tưởng Raila sẽ không chết. Chúng ta đã bất tử hóa Raila,” Manyora nói.

Ông lập luận rằng phe đối lập vẫn chưa tìm được nhân vật có khả năng tập hợp các lợi ích cạnh tranh lại với nhau.

“Phe đối lập đang rối loạn. Không có nhân vật nào để người ta có thể quy tụ quanh mình,” ông nói.

Đánh giá này chỉ ra một thách thức có từ trước khi ông Raila qua đời nhưng trở nên rõ rệt hơn sau đó: một phong trào có thể thừa hưởng di sản chính trị của một nhà lãnh đạo mà không nhất thiết thừa hưởng uy tín đã gắn kết phong trào ấy. Việc khoảng trống đó có trở thành điểm yếu lâu dài hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng của các lãnh đạo khác trong việc xây dựng lòng tin, thiết lập chương trình chung và tổ chức hoạt động vượt ra ngoài những trung thành cá nhân.

Liên minh chia rẽ di sản của ông

Quyết định hợp tác với ông Ruto năm 2024 của ông Raila, trong bối cảnh các cuộc biểu tình toàn quốc phản đối Dự luật Tài chính, vẫn là một trong những chương gây tranh cãi nhất trong sự nghiệp chính trị của ông.

Các cuộc biểu tình, phần lớn do giới trẻ Kenya thúc đẩy, đã phát triển thành biểu hiện rộng hơn của sự phẫn nộ về thuế, quản trị và trách nhiệm giải trình chính trị. Khi áp lực đè nặng lên chính phủ, việc ông Raila tiến tới hợp tác với ông Ruto làm dấy lên câu hỏi liệu đối thoại có thể mang lại thay đổi ý nghĩa hay liệu nó có nguy cơ kéo phe đối lập xích lại gần hơn với chính thể mà họ đã lâu nay thách thức.

Manyora xem bước can thiệp này là thời điểm quyết định đối với chính quyền của ông Ruto.

“Điều xảy ra khi đó là Raila đã đến cứu Tổng thống William Ruto, bởi nếu ông ấy không đến cứu Ruto, tôi nghĩ chính phủ đã sụp đổ,” ông nói.

Dù đánh giá của Manyora về hệ quả chính trị của liên minh này còn có thể tranh luận, cách giải thích của ông đã khắc họa tầm quan trọng của quyết định mà ông Raila đưa ra: một chính trị gia lâu nay gắn với chính trị đối lập đã trở thành đối tác trong một thỏa thuận với tổng thống mà nhiều người Kenya đang phản đối.

Với một số người trẻ Kenya, liên minh này là sự phản bội cuộc đấu tranh chính trị đã biến ông Raila thành biểu tượng của sự phản kháng. Các cuộc biểu tình do thế hệ Gen Z dẫn dắt phần lớn hình thành bên ngoài các cấu trúc chính trị truyền thống, thúc đẩy bởi yêu cầu về trách nhiệm giải trình và sự bất mãn với giới tinh hoa chính trị lâu đời. Nhiều người biểu tình phản đối ý tưởng phong trào của họ bị hòa tan vào các cuộc đàm phán giữa những nhân vật chính trị quen thuộc.

Joshua Okayo, một luật sư và nhà hoạt động nhân quyền thuộc thế hệ Gen Z, nói rằng quyết định của ông Raila khiến anh cảm thấy bị phản bội.

“Là một người thuộc Gen Z, tôi nhận ra kiểu chính trị mà ông ấy đã đấu tranh. Tôi nhận ra những năm tháng ông ấy cống hiến cho công bằng xã hội, dân chủ, pháp quyền, chủ nghĩa hiến pháp và nhiều điều tốt đẹp. Nhưng trong lòng tôi cũng có một chỗ cảm thấy ông ấy đã phản bội thế hệ này,” Okayo nói.

Lời chỉ trích đó khắc họa căng thẳng ở trung tâm cuộc tranh luận về di sản của ông Raila: liệu thỏa hiệp chính trị là một nỗ lực thực dụng nhằm ổn định đất nước và theo đuổi cải cách, hay là sự rút lui khỏi những nguyên tắc đã định hình sự nghiệp của ông.

Những người ủng hộ hợp tác lập luận rằng đối thoại mở ra con đường giải quyết các thách thức quốc gia mà không cần đối đầu kéo dài, trong khi những người chỉ trích xem quan hệ đối tác này là bằng chứng cho thấy chính trị đối lập có nguy cơ bị hòa tan vào chính chính thể mà nó được cho là phải giám sát. Câu hỏi không chỉ là liệu ông Raila có thỏa hiệp hay không, mà là liệu thỏa thuận đó có mang lại đủ kết quả để biện minh cho cái giá chính trị hay không.

ODM loay hoay định hình tương lai

Cuộc tranh luận đó giờ đây đặt ra trước ODM khi đảng này cố gắng xác lập hướng đi mà không có uy tín của ông Raila. Khả năng đàm phán liên minh và quản lý các lợi ích cạnh tranh của ông đã giúp gắn kết đảng. Khi ông vắng mặt, bất đồng về hợp tác với ông Ruto trở nên khó kiềm chế hơn, phơi bày chia rẽ về bản sắc đảng và vai trò của đảng trong chính trị quốc gia.

Việc cách chức ông Sifuna càng làm những chia rẽ đó rõ nét hơn. Việc ông phản đối quan hệ chặt chẽ hơn với tổng thống đã đặt ra câu hỏi về cách ODM ra quyết định, lãnh đạo đảng đại diện cho lợi ích của ai và liệu đảng có thể duy trì tính độc lập khi làm việc với một chính phủ mà trước đây đảng từng phản đối hay không.

Catherine Omanyo, được giới thiệu là tân tổng thư ký ODM và là nghị sĩ, lập luận rằng việc đảng hợp tác với ông Ruto nên được đánh giá qua các cam kết thay vì qua tính biểu tượng của liên minh.

“Bản sắc của ODM chưa bao giờ chỉ là một ghế ở một bên nghị viện. Đó là dân chủ, phân quyền, công bằng xã hội và quyền của những người Kenya bình thường. Ông Raila đã ký thỏa thuận 10 điểm với Tổng thống Ruto. Thỏa thuận đó, chứ không phải lòng trung thành cá nhân, là cơ sở cho việc hợp tác của chúng tôi với tổng thống,” Omanyo nói với Al Jazeera.

Lập luận của bà nhấn mạnh vào việc liệu thỏa thuận có mang lại kết quả ý nghĩa cho người dân Kenya hay không. Nhưng sự tồn tại của một thỏa thuận tự nó không chứng minh rằng quan hệ đối tác đang thúc đẩy các nguyên tắc mà ODM tuyên bố. Các cam kết, việc triển khai và kết quả đo lường được cần được xem xét song song với thiện chí của đảng trong việc phản biện chính phủ khi các cam kết không được thực hiện.

Với một phong trào có bản sắc được tạo dựng trong vai trò đối lập, thách thức là phải chứng minh rằng hợp tác không đi kèm cái giá là trách nhiệm giải trình. Nếu ODM không thể cho thấy tiến triển cụ thể hoặc giải thích khi nào và bằng cách nào đảng sẽ phản biện chính phủ, đảng có nguy cơ làm sâu sắc thêm lo ngại của những người ủng hộ vốn sợ rằng đảng đang xa rời các lý tưởng sáng lập.

Tranh chấp cũng mở ra cơ hội để ODM xác định đảng đại diện cho điều gì vượt ra ngoài mối quan hệ với tổng thống. Một phong trào chính trị đáng tin cậy cần nhiều hơn lịch sử phản kháng hoặc di sản của một nhà lãnh đạo được kính trọng. Nó cần chính sách rõ ràng, lãnh đạo có trách nhiệm giải trình và thiện chí bảo vệ các nguyên tắc ngay cả khi làm vậy phải chịu cái giá chính trị.

Di sản vẫn đang được thử thách

Những gì đang bị đặt cược vượt ra ngoài phạm vi ODM. Cái chết của ông Raila đã phơi bày khó khăn trong việc tách rời các nguyên tắc của một phong trào chính trị khỏi uy tín của nhà lãnh đạo đã hiện thân cho những nguyên tắc đó. Nhưng chia rẽ trong một đảng tự nó không chứng minh rằng lực lượng đối lập rộng lớn hơn của Kenya đã mất khả năng giám sát chính phủ. Đánh giá đó phụ thuộc vào việc liệu các lực lượng chính trị thay thế có thể tổ chức, trình bày chính sách đáng tin cậy và đáp ứng yêu cầu của người dân hay không.

Một năm sau, câu hỏi không chỉ là ai có thể thay thế ông Raila. Không người kế nhiệm nào có thể tái tạo hành trình chính trị của ông hay tạo ra chính xác những trung thành như cũ. Câu hỏi hệ trọng hơn là liệu phong trào mà ông xây dựng có thể duy trì các nguyên tắc của mình mà không dựa vào một người để định nghĩa chúng hay không.

Với ODM, mối quan hệ với ông Ruto cuối cùng sẽ được đánh giá không phải bằng ngôn từ hợp tác, mà bằng những gì hợp tác đó mang lại. Nếu đảng có thể chứng minh tiến triển trong các cam kết đồng thời giữ được tính độc lập để phản biện chính phủ, đảng có thể bảo vệ quyết định của mình như sự tiếp nối chính trị thực dụng của ông Raila. Nếu không, liên minh sẽ củng cố lập luận rằng lực lượng đối lập mà ông góp phần xây dựng đang mất dần mục đích.

Do đó, thử thách đối với di sản của ông Raila không nằm ở việc tên ông được nhắc đến bao nhiêu lần, mà ở việc liệu các nguyên tắc chính trị gắn với ông có tiếp tục định hình các quyết định sau khi ông qua đời hay không.

“Hợp tác mà không dám lên tiếng sẽ phản bội di sản của Raila. Hợp tác mang lại kết quả cho người dân Kenya sẽ tôn vinh di sản đó,” Omanyo nói.