Cựu chiến binh FDLR hồi hương: Từ rừng sâu trở về Mutobo, làm lại cuộc đời

Musanze, Rwanda – Jean Claude Hategekimana từng lo sợ rằng trở về Rwanda có thể khiến anh mất mạng. Nhưng sau nhiều năm gia nhập Lực lượng Dân chủ Giải phóng Rwanda (FDLR), anh đã rời nhóm vũ trang này để hồi hương. Tại Trung tâm Giải ngũ và Tái hòa nhập Mutobo ở Rwanda, anh bắt đầu chuẩn bị cho cuộc sống dân sự.

Sinh năm 1996 tại huyện Rutsiro, miền tây Rwanda, Hategekimana cùng cha mẹ sang Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và lớn lên ở vùng do FDLR kiểm soát. Năm 2018, anh gia nhập nhóm này, trải qua huấn luyện quân sự và từng đạt cấp bậc đại úy.

“Tôi đến Trung tâm Mutobo sau khi tham chiến bảo vệ Goma. Sau thất bại, tôi chạy sang Masisi. Khi nhận ra mình chiến đấu không vì gì cả, tôi quyết định trở về Rwanda. Tôi trở về ngày 24 tháng 2”, anh kể.

Theo Hategekimana, các thành viên FDLR từng được dạy rằng ai trở về Rwanda sẽ bị giết.

“Khi đặt chân về Rwanda, tôi nhận ra FDLR đã lừa dối chúng tôi. Với tôi, trở về nhà từng giống như bước vào một nhiệm vụ tự sát”, anh nói.

Trải nghiệm của anh phản ánh thách thức tái hòa nhập đối với những cựu chiến binh mà niềm tin và nỗi sợ đã bị định hình qua nhiều năm sống trong nhóm vũ trang.

Làm lại cuộc sống dân sự

Ông Francis Musoni, tổng thư ký Ủy ban Giải ngũ và Tái hòa nhập Rwanda, cho biết Trung tâm Mutobo ở huyện Musanze, tỉnh Bắc Rwanda, được thành lập năm 2001 để tiếp nhận các thành viên FDLR và những nhóm vũ trang Rwanda khác trở về từ DRC.

FDLR xuất hiện sau cuộc diệt chủng năm 1994 nhằm vào người Tutsi. Sau cuộc diệt chủng, các thành viên của lực lượng vũ trang Rwanda cũ và các nhóm dân quân đã chạy sang vùng lãnh thổ khi đó là Zaire, nay là DRC. Chính phủ Rwanda cáo buộc FDLR tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Rwanda và góp phần gây bất ổn xuyên biên giới.

Tại Mutobo, chương trình phục hồi gồm chăm sóc y tế, hỗ trợ tâm lý – xã hội, giáo dục công dân và hỗ trợ kết nối lại với gia đình. Theo ông Musoni, những người hồi hương cũng có thể liên lạc với người thân, bạn bè qua dịch vụ điện thoại.

“Chúng tôi giúp họ xây dựng sự tự tin, lòng tin và trao quyền để họ trở lại cộng đồng, cùng gia đình đóng góp cho sự phát triển của đất nước”, ông nói.

Trung tâm cũng cho phép khách thăm và phóng viên gặp gỡ những người hồi hương. Ông Musoni cho biết những người đang được phục hồi có thể về thăm cộng đồng trong thời gian ngắn để củng cố niềm tin vào việc trở về nhà.

“Họ có thể về cộng đồng trong thời gian phục hồi. Họ được cấp giấy phép bằng văn bản trong một hoặc hai tuần, thậm chí chúng tôi hỗ trợ cả phương tiện đi lại”, ông nói.

Những hành trình hồi hương khác nhau

Đối với các cựu chỉ huy mà phóng viên gặp tại Mutobo, quyết định rời FDLR xuất phát từ quan hệ gia đình, sự vỡ mộng và lo ngại về an toàn cá nhân.

Thiếu tướng Anastase Munyaneza từng phục vụ trong lực lượng vũ trang Rwanda cũ tại huyện Kicukiro, Kigali, trong cuộc diệt chủng năm 1994. Ông cho biết đã rời Rwanda sau cuộc diệt chủng, sau đó gia nhập FDLR và từng chỉ huy khu vực Nam Kivu.

Dù từng chấp nhận tư tưởng của nhóm, Munyaneza vẫn giữ liên lạc với gia đình ở Rwanda. Tin tức về cuộc sống của họ khiến ông đặt câu hỏi về hoàn cảnh của chính mình.

“Tôi là người duy nhất chạy sang DRC. Tôi thường xuyên nhận tin về họ. Tôi biết họ vẫn sống, đi học, làm việc cho chính phủ và cải thiện cuộc sống. Tôi bắt đầu tự hỏi mình đang làm gì trong rừng”, ông kể.

Ông nói thêm rằng việc thấy những thành viên khác trở về an toàn đã khuyến khích ông cân nhắc hồi hương.

Munyaneza cho biết ông đã liên lạc với nhân viên Phái bộ Ổn định của Liên hợp quốc tại DRC (MONUSCO), những người đưa ông từ Nam Kivu đến Bukavu rồi tới biên giới Congo – Rwanda. Sau đó ông tiếp tục đến Mutobo.

Trung tá Idrissa Bizimana, từng phụ trách tư tưởng, tuyên truyền và tuyển mộ trong FDLR, nói quyết định trở về của ông đến sau khi niềm tin thay đổi.

“Tôi không còn tin vào tư tưởng mà mình từng truyền bá. Sau khi nhận được thông tin đã kiểm chứng về những gì đang diễn ra ở Rwanda, tôi quyết định trở về nhà”, ông nói.

Bizimana cho biết ông đã liên lạc với một vị tướng của MONUSCO, người đề nghị giúp ông hồi hương. Ông dùng điện thoại vệ tinh có GPS để gửi vị trí và ngày, sau đó một trực thăng được cử đến đón.

Trung tá Emilien Mpakaniye, gia nhập FDLR năm 1998 và phụ trách các vấn đề kinh tế tại trụ sở nhóm, cho biết ông bắt đầu hoài nghi tổ chức sau khi vỡ mộng trước những gì ông mô tả là dối trá.

Đại tá Augustin Nshimiyimana, cựu chỉ huy tình báo FDLR, trở về Rwanda năm 2022 và được phục hồi tại Mutobo. Ông kể đã quyết định rời đi sau khi một chỉ huy khác cáo buộc ông làm việc cho Rwanda do bất đồng về một nhiệm vụ tại Bujumbura.

Nshimiyimana nói cáo buộc đó khiến ông lo sợ cho tính mạng.

“Khi họ cáo buộc bạn làm việc cho Rwanda, nghĩa là họ coi bạn là người Tutsi, và bước tiếp theo là giết bạn”, ông nói.

Chuẩn bị cho cuộc sống mới

Tại Mutobo, các cựu chiến binh được giáo dục và hỗ trợ thực tiễn để chuẩn bị cho cuộc sống sau khi rời trung tâm.

Bà Febronie Mukankiko, giáo viên tại trung tâm, cho biết dạy những người lớn lên trong rừng đòi hỏi phương pháp khác biệt.

“Học viên của chúng tôi khác với học sinh thông thường. Họ là những người trưởng thành lớn lên trong rừng, nên việc giảng dạy cần kỹ năng đặc biệt. Chúng tôi được đào tạo thêm để có thể dạy họ hiệu quả”, bà nói.

Bà cho biết việc hoàn thành chương trình học có thể là thành tựu quan trọng với những người ít có điều kiện tiếp cận giáo dục chính quy.

“Khi tốt nghiệp và nhận chứng chỉ, họ rất vui”, bà nói.

Ông Musoni cho biết thời gian lưu trú trung bình tại trung tâm là 5 tháng, sau đó những người hồi hương hoàn tất thủ tục giải ngũ chính thức. Hỗ trợ có thể gồm trợ cấp tài chính, đào tạo nghề, giáo dục chính quy và giúp tạo hoạt động tạo thu nhập. Ủy ban cũng theo dõi những người từng ở trung tâm để đánh giá quá trình hòa nhập cộng đồng.

Với những người đã xa Rwanda nhiều năm, rời Mutobo là khởi đầu một quá trình chuyển đổi khác: tìm việc làm, kết nối lại với gia đình và thích nghi với xã hội dân sự.

Với Mpakaniye, sự vỡ mộng phần nào đến từ khoảng cách giữa cuộc sống của gia đình các chỉ huy cấp cao và chiến binh bình thường.

“Đầu tiên, người thân của họ sống ở Rwanda và châu Âu, còn người thân của chúng tôi ở trong rừng”, ông nói.