Mạng xã hội trở thành tâm điểm trong cuộc bầu cử tổng thống Brazil

Cuộc bầu cử tổng thống Brazil đang bước vào giai đoạn nước rút với hai ứng cử viên cuối cùng: Tổng thống đương nhiệm Luiz Inacio Lula da Silva và Thượng nghị sĩ cánh hữu Flavio Bolsonaro. Vòng bỏ phiếu quyết định dự kiến diễn ra vào Chủ nhật, và giới quan sát dự báo cuộc đua sẽ rất sát sao.

Trong những ngày cuối cùng, câu hỏi lớn được đặt ra là liệu sân chơi kỹ thuật số có thực sự công bằng cho cả hai ứng cử viên hay không. Meta - công ty mẹ của Facebook, WhatsApp và Instagram - đang đối mặt với các cáo buộc trước Tòa án Bầu cử Tối cao Brazil (TSE) rằng họ đã hạn chế nội dung của ông Lula và tạo điều kiện cho các tài liệu ủng hộ ông Bolsonaro.

Các nền tảng của Meta nằm trong số những mạng xã hội phổ biến nhất tại Brazil, và chi tiêu quảng cáo chính trị trên các trang này đã tăng với tốc độ chóng mặt. Phân tích của hãng tin G1 cho thấy Meta đã nhận ít nhất 288 triệu real Brazil (khoảng 57 triệu USD) từ chi tiêu trực tiếp cho chiến dịch tranh cử trong năm 2026, gấp đôi so với mức nhận được trong cuộc đua tổng thống năm 2022.

Sự gia tăng này phản ánh bước chuyển trong cách Brazil tổ chức bầu cử. Hơn 76% cử tri Brazil hiện tiếp cận tin tức qua mạng trực tuyến, theo nhà nghiên cứu Andre K Rodarte từ Trung tâm Dân chủ Kỹ thuật số thuộc Đại học Nam Đan Mạch.

Khi mạng xã hội vượt qua quảng cáo truyền thống, Rodarte giải thích rằng ngày càng nhiều chính trị gia sử dụng các thông điệp khiêu khích, lan truyền nhanh để kết nối với cử tri. Ông dẫn chứng thành công của những người có ảnh hưởng trực tuyến như nhân vật cánh hữu Nikolas Ferreira và nhà hoạt động cánh tả Erika Hilton, những người vừa tái đắc cử vào Hạ viện Brazil với số phiếu kỷ lục.

"Bạn đang thấy những người từ vai trò sản xuất thông tin chuyển sang chính trường, và họ ngày càng có nhiều quyền lực, nhiều phiếu bầu hơn", Rodarte nói với Al Jazeera. "Nếu đây là bối cảnh truyền thông họ đang đối mặt, khó có khả năng họ sẽ áp dụng một phong cách vận động hay một lối chính trị khác".

Tuy nhiên, các nhà phê bình cảnh báo rằng sự chuyển dịch sang vận động trực tuyến này đặt các ứng cử viên vào thế phụ thuộc vào các tập đoàn công nghệ lớn và những thiên kiến của họ.

Nỗ lực quản lý

Theo nhà nhân chủng học Leticia Cesarino từ Đại học Liên bang Santa Catarina, người nghiên cứu về chính trị cánh hữu trên mạng, sự phụ thuộc vào vận động trực tuyến bắt đầu bùng nổ tại Brazil từ năm 2018 với chiến thắng của Tổng thống Jair Bolsonaro - cha của ứng cử viên Flavio Bolsonaro.

Khi lần đầu tranh cử tổng thống cách đây 8 năm, Jair Bolsonaro cam kết đường lối cứng rắn với tội phạm và quay về các giá trị gia đình Kitô giáo truyền thống, được ông truyền tải qua những bài đăng ngắn trên mạng xã hội. Tại lễ nhậm chức năm 2019, những người ủng hộ ông đã đồng thanh hô vang "Facebook!" và "WhatsApp!" để thể hiện sự ủng hộ với sự hiện diện trực tuyến của ông.

"Kể từ đó, phe cánh tả và các lực lượng ủng hộ dân chủ dần nhận ra tầm quan trọng của loại phương tiện truyền thông này đối với bầu cử và học cách triển khai nó một cách chiến lược", Cesarino nói. "Tuy nhiên, họ vẫn tụt hậu đáng kể so với cánh hữu về truyền thông kỹ thuật số, đặc biệt vì logic của nền kinh tế chú ý vốn có lợi về mặt cấu trúc cho kiểu diễn ngôn cánh hữu mang tính báo động, đơn giản hóa và nặng cảm xúc".

Trong nhiệm kỳ tổng thống, Jair Bolsonaro đã sử dụng mạng xã hội để gieo rắc nghi ngờ về tính chính xác của hệ thống bầu cử Brazil. Sau khi thất bại trong cuộc bầu cử năm 2022, ông tiếp tục lan truyền các cáo buộc sai sự thật rằng cuộc bỏ phiếu đã bị gian lận. Những người ủng hộ ông sau đó đã xông vào ba tòa nhà - Quốc hội, Tòa án Tối cao và Phủ tổng thống - tại thủ đô Brasilia vào ngày 8/1/2023, sau khi ông Lula tuyên thệ nhậm chức.

Hậu quả là TSE đã ra phán quyết rằng Jair Bolsonaro lạm dụng vị trí của mình để phá hoại bầu cử và cấm ông giữ chức vụ công trong 8 năm. Hiện ông đang thụ án 27 năm tù trong một vụ án riêng về âm mưu đảo chính và cũng bị cấm sử dụng mạng xã hội.

Vụ bê bối "thực sự đã khiến nhiều nhà hoạch định chính sách và giới tinh hoa chính trị phải hành động", theo Vicky Wyatt, giám đốc vận động tại Eko - một liên minh đấu tranh đòi các công ty công nghệ có trách nhiệm hơn.

Mặc dù Brazil đã thông qua một số luật về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu, các nhà lãnh đạo đã bổ sung thêm nhiều quy định mới sau nhiệm kỳ của Jair Bolsonaro. Luật pháp Brazil hiện cấm các hình ảnh ứng cử viên do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra, đồng thời yêu cầu mọi quảng cáo chính trị sử dụng AI phải kèm theo tuyên bố từ chối trách nhiệm. Nội dung ủng hộ bạo lực, phát ngôn thù hận hoặc phân biệt đối xử dựa trên giới tính cũng bị coi là bất hợp pháp. Chỉ những đối tượng được chiến dịch chính thức hậu thuẫn mới được chạy quảng cáo trên các nền tảng như Instagram, Facebook và WhatsApp.

Theo Wyatt, Brazil hiện có "một trong những bộ luật nghiêm ngặt nhất thế giới về các rào chắn đối với việc sử dụng AI trên các nền tảng công nghệ". Tuy nhiên, những luật này đã vấp phải sự phản đối. Trong một tuyên bố với Al Jazeera, người phát ngôn của Meta mô tả các quy định này là mối đe dọa tiềm tàng đối với tự do ngôn luận, cho rằng "các quy định nội dung kỹ thuật số nghiêm ngặt của Brazil làm tăng nguy cơ thực thi quá mức và đe dọa tự do biểu đạt".

Meta bị cáo buộc coi thường quy định

Các công ty công nghệ như Meta được cho là phải trình bày kế hoạch tuân thủ luật pháp Brazil với cơ quan quản lý. Tuy nhiên, bằng chứng cho thấy Meta đã không hoàn thành nghĩa vụ của mình.

Bà Daniela da Silva, giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận về quyền kỹ thuật số CTRL+Z, cho biết một số điều phối viên chiến dịch nhận thấy bài đăng của họ không được chia sẻ rộng rãi như mong đợi. "Họ nhận thấy phạm vi tiếp cận tự nhiên đã giảm kể từ đầu mùa bầu cử, và họ cần phải đẩy mạnh bài đăng", bà nói, thêm rằng một số điều phối viên báo cáo đã chi hơn 70% ngân sách cho việc đẩy bài trên Meta.

Tính đến tháng 10, CTRL+Z cho biết đã thu thập 1.100 báo cáo trong năm nay về các tài khoản bị gỡ bỏ hoặc bị hạn chế phạm vi tiếp cận. Tổ chức này xác định rằng "các trường hợp chủ yếu liên quan đến các hồ sơ ủng hộ ông Lula", trong đó tài khoản quảng cáo của chính ông Lula từng bị đình chỉ trong thời gian ngắn vào tháng trước.

Chiến dịch của ông Lula đã viện dẫn các nghiên cứu của Eko, CTRL+Z và các nhóm khác để kiến nghị TSE can thiệp và thực thi các quy định yêu cầu đối xử bình đẳng giữa các chiến dịch chính trị.

Các nhóm giám sát cũng đặt câu hỏi liệu các nền tảng mạng xã hội có tuân thủ quy định yêu cầu họ xóa thông tin sai lệch và hạn chế nội dung do AI tạo ra hay không.

Một thử nghiệm do Eko thực hiện đã yêu cầu Meta phê duyệt 15 quảng cáo mùa bầu cử có chứa nội dung do AI tạo ra, bao gồm nội dung ủng hộ bạo lực và thông tin sai lệch. Trong 13 trường hợp, nền tảng này đã phê duyệt.

Trong một nghiên cứu khác, NetLab - nhóm nghiên cứu tại Đại học Liên bang Rio de Janeiro - phát hiện Meta đã cho phép hơn 1.600 quảng cáo chính trị chạy trên các dịch vụ của mình, dù chúng được thanh toán bởi các công ty nước ngoài. Nhóm kết luận rằng các đối tượng xấu dường như có thể gửi quảng cáo và gắn nhãn chúng là phi chính trị, cho phép chúng chạy trên nền tảng của Meta mà ít bị giám sát.

Theo bà Debora Gomes Salles, trưởng bộ phận nghiên cứu của NetLab, Meta đã thu 2 triệu real Brazil (khoảng 400.000 USD) từ những quảng cáo này, mà theo bà được cho là nhằm gieo rắc thông tin sai lệch tại Brazil. Một số quảng cáo nói với cử tri rằng họ có thể bỏ phiếu trực tuyến qua một trang web thu thập dữ liệu cá nhân - điều hoàn toàn không được phép tại Brazil.

"Meta thực sự không thể ngăn chặn các hoạt động này xảy ra, và ngay cả khi họ đã làm gì đó và kiểm duyệt nội dung này, những quảng cáo đó vẫn là nguồn thu cho công ty và đã tiếp cận hàng triệu người Brazil", bà Salles nói. "Thiệt hại đã xảy ra rồi".

Meta đã nhiều lần phủ nhận việc ưu ái bất kỳ ứng cử viên tổng thống nào trong năm nay. Trong một tuyên bố với Al Jazeera, người phát ngôn cho rằng các lỗi kỹ thuật là nguyên nhân dẫn đến các sự cố như quảng cáo chiến dịch của ông Lula bị gỡ tạm thời. Công ty cũng bác bỏ báo cáo của Eko cho rằng có thiếu sót trong cách kiểm duyệt quảng cáo tranh cử, khẳng định hệ thống của Meta đã xác định đúng "nội dung về các vấn đề xã hội, bầu cử hoặc chính trị" và "đã gỡ bỏ các quảng cáo vi phạm chính sách của chúng tôi".

Theo nhà nhân chủng học Cesarino, các nền tảng kỹ thuật số có khả năng sẽ tiếp tục lan truyền nội dung có vấn đề, và sự phổ biến của loại nội dung này đã góp phần vào sự trỗi dậy của các nhân vật cánh hữu trên khắp thế giới.

"Không phải ngẫu nhiên mà các 'nhà dân túy' cánh hữu khác nổi lên cùng thời điểm với Jair Bolsonaro ở Brazil, như Donald Trump ở Mỹ hay Narendra Modi ở Ấn Độ", bà nói.