Luật Biển được vận dụng trong cuộc săn tàu chở dầu Nga bị trừng phạt

Cho đến khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đảo ngược hướng chính sách trừng phạt dầu mỏ Nga vào thứ Sáu, các đồng minh phương Tây của Ukraine đã từng bước gia tăng việc sử dụng luật pháp quốc tế để gây sức ép lên hoạt động xuất khẩu dầu của Moscow.

Theo các chuyên gia trao đổi với Al Jazeera, trong năm nay, các quốc gia áp đặt trừng phạt dầu mỏ Nga lần đầu tiên đã thực thi quyền lên tàu và kiểm tra theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

“Ý tưởng hiện nay là gây gián đoạn, răn đe và khiến Nga tốn kém hơn nhiều về mặt hậu cần để đưa dầu ra thị trường bằng những con tàu này, và điều đó chắc chắn đang diễn ra,” Michelle Bockmann, chuyên gia phân tích tại công ty tình báo hàng hải Windward, nhận định.

Một số quan chức Nga tin rằng tình hình còn xấu hơn phía trước. “Các nước phương Tây đang cố gắng tổ chức việc chặn bắt tàu của chúng tôi. London và Brussels đang vạch kế hoạch phong tỏa Biển Baltic và các eo biển dẫn vào đó. Các tuyến hàng hải quan trọng khác cũng đang bị đe dọa,” Chủ tịch Ban Hàng hải Nga Nikolai Patrushev nói với các quan chức trong chuyến thăm Trung Quốc ngày 12/10.

Các lệnh trừng phạt của phương Tây không chỉ cấm mua dầu Nga trong lãnh thổ áp đặt trừng phạt. Chúng còn cấm các tàu chở dầu được bảo hiểm bởi phương Tây bán dầu Nga cho bên thứ ba, trừ khi ở mức giá dưới thị trường, khiến Nga hầu như không có hoặc không có lợi nhuận.

Kể từ khi các lệnh trừng phạt được áp đặt năm 2022, Nga đã xuất khẩu khoảng một nửa lượng dầu thô thông qua “đội tàu bóng tối” — các tàu chở dầu không thuộc sở hữu hoặc bảo hiểm của các tổ chức phương Tây, và thường không tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và an toàn.

Chính quyền thực thi các tiêu chuẩn này cho phép Mỹ, Anh và Liên minh châu Âu (EU) tăng cường kiểm tra tuân thủ theo Điều 110 của UNCLOS, vốn cho phép các quốc gia ven biển kiểm tra tàu thuyền.

Điều này đã thu hẹp không gian hoạt động của Nga trong cuộc chơi mèo vờn chuột nhằm lách các lệnh trừng phạt dầu mỏ, 45 tháng sau khi EU, Mỹ và các nước Nhóm G7 khác áp đặt chúng.

“Rất nhiều tàu trong số này sử dụng đăng ký giả mạo và không có quốc tịch,” Bockmann cho biết. Theo UNCLOS, bà nói, “Thay vì chỉ gọi họ, ‘Này, cờ của bạn là gì? Bảo hiểm của bạn ra sao?’ rồi để họ vui vẻ tiếp tục hành trình theo quyền đi qua vô hại… giờ đây họ đã có cơ sở pháp lý để lên tàu.”

Các tàu bóng tối đã thực hiện nhiều hành vi bất hợp pháp khiến chúng bị nghi ngờ và bị lên tàu kiểm tra. Chúng chuyển dầu Nga từ tàu này sang tàu khác trên biển cả để ngụy trang nguồn gốc. Chúng tắt thiết bị theo dõi để tránh bị giám sát, làm sai vị trí, trốn tránh nghĩa vụ bảo hiểm và treo cờ giả.

Chất xúc tác cho việc sử dụng Điều 110 chống lại những hành vi này là Mỹ, khi nước này viện dẫn điều khoản vào cuối năm ngoái để lên tàu các tàu lách lệnh trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ đối với hoạt động xuất khẩu dầu Venezuela trong Chiến dịch Southern Spear.

Với sự hỗ trợ của Anh, lực lượng Thủy quân Lục chiến Mỹ đã bắt giữ tàu Bella I thuộc sở hữu Nga — vốn bị trừng phạt vì chở dầu Iran, Venezuela và cả dầu Nga — ở Bắc Đại Tây Dương hồi tháng 1.

Anh và Pháp kể từ đó đã lên tàu kiểm tra một số tàu khác theo quy định của UNCLOS. Dù các cuộc kiểm tra này còn ít so với hàng trăm tàu bóng tối đang hoạt động, chúng đã gây áp lực lên đội tàu bóng tối, các chuyên gia cho biết.

“Điều 110 vốn đã nằm đó, không thực sự được sử dụng,” Kristina Siig, giáo sư luật kinh tế tại Đại học Aalborg, Đan Mạch, nhận xét. “Công cụ này luôn hiện hữu, nhưng chưa bao giờ được lấy ra khỏi ngăn kéo.”

Việc tuân thủ luật pháp mới mẻ này đã có những tác động dây chuyền trong ngành vận tải biển.

“Thẩm định kỹ lưỡng đã trở thành vấn đề đau đầu nhất trong quản lý tàu,” George Xiradakis, cố vấn hàng hải và thành viên hội đồng quản trị một số công ty vận tải ở Piraeus, Hy Lạp, nói. Các bên thuê tàu và người mua “phải kiểm tra kỹ lưỡng rằng tàu tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế,” ông nói với Al Jazeera, lưu ý rằng “yêu cầu về thời gian so với năm 2025 đã tăng lên gấp nhiều lần.”

Các quốc gia trừng phạt đã không ngừng truy đuổi đội tàu bóng tối. Sau khi bị loại khỏi các đội tàu phương Tây, Nga chuyển sang dùng cờ tiện lợi. EU, Anh và Mỹ đã tiếp cận các cơ quan đăng ký đó và thuyết phục họ loại bỏ các tàu bóng tối.

“St Kitts và Nevis là những nước đầu tiên vào đầu năm 2024… Palau, Gabon, Gambia, Quần đảo Cook, San Marino, Barbados, Comoros, Guinea-Bissau, Sao Tome — tất cả đều đã dừng lại,” Bockmann cho biết.

Nga phản ứng trong năm nay bằng cách đưa nhiều tàu trong số đó vào sổ đăng ký của chính mình. TankerTrackers.com liệt kê 340 tàu bóng tối hoặc tàu mờ ám mang cờ Nga. Các quốc gia trừng phạt đã đáp trả bằng cách sử dụng UNCLOS.

Lệnh trừng phạt của Zelenskyy

Ukraine muốn toàn bộ doanh thu xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch của Nga cạn kiệt, và Tổng thống Volodymyr Zelenskyy đã cảnh báo rằng việc Trump xích lại gần Moscow sẽ kéo dài cuộc chiến Nga-Ukraine đã kéo dài bốn năm rưỡi.

Kyiv trong năm nay đã tấn công ít nhất 26 trong số 30 nhà máy lọc dầu của Nga, gây khó khăn trên thị trường toàn cầu.

Nga đã thu về khoản lợi bất ngờ ban đầu 31 tỷ euro (35 tỷ USD) trong năm nay, sau khi cuộc khủng hoảng tắc nghẽn eo biển Hormuz ở Trung Đông đẩy giá dầu và khí đốt toàn cầu lên cao, theo tính toán của Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí Sạch (CREA).

Khoản lợi bất ngờ này tạm thời đảo ngược xu hướng doanh thu dầu khí của Nga liên tục giảm kể từ khi chiến tranh Ukraine bắt đầu năm 2022. Doanh thu hàng tháng tăng 52% trong tháng 3.

Nhưng doanh thu tháng 8 của Nga từ dầu thô, sản phẩm tinh chế và khí đốt đều giảm 8%, sau mức giảm 12% trong tháng 7 và 1% trong tháng 6.

Vũ khí nhị phân của UNCLOS và luật quốc gia

Lý do chính thức cho các cuộc kiểm tra là an toàn, và theo UNCLOS “chúng ta có quyền, thực sự có nghĩa vụ chung, cố gắng giúp đỡ lẫn nhau để thực thi điều đó,” Siig nói.

Nhưng mục tiêu thúc đẩy các cuộc kiểm tra này — ngăn chặn cuộc chiến xâm lược của Nga ở Ukraine bằng cách cắt đứt hoạt động buôn bán dầu của Nga — không thể thực thi theo UNCLOS, bà nói.

“Chúng ta không được phép nói với một số quốc gia rằng họ không thể xuất khẩu hàng hóa. Thực thể duy nhất có thể làm điều đó là Liên hợp quốc,” bà nói. “Để thực thi trừng phạt, bạn phải có thẩm quyền tài phán quốc gia.”

Sự kết hợp giữa luật quốc gia và luật quốc tế khiến Đan Mạch và Thụy Điển trở nên cực kỳ quan trọng.

Cùng nhau, họ kiểm soát các điểm nghẽn hẹp nhất ở Baltic, nơi tàu thuyền phải đi qua để vào Biển Bắc và Đại Tây Dương. Vì vậy, các tàu chở dầu thô và sản phẩm dầu mỏ tại các nhà máy lọc dầu Ust-Luga và Primorsk ở vùng Leningrad phải đi qua lãnh hải Đan Mạch và Thụy Điển, nơi luật quốc gia áp dụng đầy đủ, để đến thị trường toàn cầu.

Cơ quan Hàng hải Đan Mạch ghi nhận 292 lượt tàu bóng tối Nga đi qua Baltic trong năm 2025, và cơ quan này đã dần thắt chặt chế độ kiểm tra. Tháng 2/2025, nhà chức trách Đan Mạch bắt đầu kiểm tra tuân thủ các tàu neo đậu ngoài khơi Skagen, và tháng 4 đã giữ tàu bóng tối mang cờ Việt Nam Vigo sau khi phát hiện hệ thống phòng cháy chữa cháy lỏng lẻo.

Tháng 10, Đan Mạch mở rộng kiểm tra bao gồm hệ thống dằn tàu, chất lượng nhiên liệu, khí thải, quản lý chất thải và xác minh chứng chỉ.

“Cách tiếp cận của Đan Mạch là áp dụng triệt để luật pháp với [Nga],” Siig nói, khi nhà chức trách Đan Mạch hiện yêu cầu chứng chỉ bảo hiểm dầu, kế hoạch hành trình qua eo biển Đan Mạch và tài liệu an toàn ngoài chứng chỉ bảo hiểm.

Nga ‘hành xử hung hăng với NATO’

Ý thức được nguy cơ bị phong tỏa trong Baltic, Nga đã phản ứng giận dữ. Ngày 14/9, một tàu frigate Nga đã bắn hai quả pháo sáng vào một trực thăng Đan Mạch đang kiểm tra nó ở vùng biển quốc tế phía nam Gedser, thuộc eo biển Đan Mạch.

“Các lực lượng Nga ngày càng hành xử hung hăng với các đơn vị quân sự NATO ở khu vực Biển Baltic,” theo một báo cáo gần đây của Cơ quan Tình báo Quốc phòng Đan Mạch. “Nga đang chịu áp lực lớn hơn bất kỳ thời điểm nào khác trong cuộc chiến chống Ukraine. Các cuộc tấn công tầm xa liên tục của Ukraine đang gây thiệt hại ngày càng lớn sâu bên trong nước Nga… Nền kinh tế Nga đang trên bờ vực khủng hoảng lớn, do chi tiêu quân sự, trừng phạt quốc tế và các cuộc tấn công của Ukraine.”

Đan Mạch đang hành động thận trọng khi lần đầu tiên vận dụng các điều khoản này của luật quốc tế, Siig cho biết. Nhà chức trách Đan Mạch hiện có thể yêu cầu chứng chỉ bảo hiểm dầu, tài liệu an toàn, kế hoạch hành trình qua eo biển Đan Mạch và chứng chỉ bảo hiểm, nhưng việc đóng eo biển không nằm trong kế hoạch, bà nói.

“Tôi chưa thấy bằng chứng công khai nào cho thấy biện pháp như vậy đang được xem xét. Theo chế độ Luật Biển thông thường, eo biển Đan Mạch là eo biển quốc tế thuộc quyền đi qua quá cảnh, và Vương quốc Đan Mạch có lợi ích mạnh mẽ trong việc duy trì hệ thống dựa trên quy tắc đó,” Siig nói.

“Nga đã mất Baltic,” bà nhận xét. “Mọi người dường như đang sống hòa thuận. Rồi Ukraine xảy ra, và đột nhiên họ bị bao vây về mặt địa chính trị.”

Ukraine đã yêu cầu các đồng minh thực thi trừng phạt mạnh mẽ hơn nữa. Điều đó, theo Siig, “có thể chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine, và cũng có thể bắt đầu một cuộc chiến mới.”