Lũ rút rồi, đói lại ập đến: Thảm họa thứ hai của Mozambique

Xai-Xai, Mozambique – Nhiều tháng sau khi nước lũ rút đi, Joacim Pinto vẫn đi qua những mảnh đất trống nơi cây trồng của ông từng xanh tốt. Vùng đất từng nuôi sống gia đình ông giờ chỉ còn là ký ức về những gì đã mất. Đàn gia súc biến mất, những khu vườn từng cung cấp thực phẩm và thu nhập đã bị nhấn chìm trong nước lũ.

Nhưng với người đàn ông 50 tuổi này, thảm họa không kết thúc khi nước rút. Đối với cư dân Xai-Xai, thuộc tỉnh Gaza, miền nam Mozambique, sống sót qua trận lũ chỉ là khởi đầu của cuộc vật lộn. “Chúng tôi hoặc chết vì lũ, hoặc nếu sống sót, cái đói sẽ ập đến”, Pinto nói với Al Jazeera.

Trận lũ quét qua Mozambique từ cuối tháng 12/2025 đến đầu năm 2026, khiến các cộng đồng như của Pinto phải đối mặt với cuộc khủng hoảng thứ hai: tìm đủ tiền mua thực phẩm sau khi mất khả năng tự sản xuất. “Lũ đã phá hủy giếng nước, đường ống, gia súc và vườn tược của chúng tôi. Giá lương thực cơ bản tăng mạnh”, ông nói.

Mất mùa

Mozambique vẫn đang phục hồi sau một trong những mùa lũ tàn phá nhất trong những năm gần đây. Thảm họa ảnh hưởng đến nhiều tỉnh miền trung và miền nam, gồm Gaza, Maputo, Inhambane, Sofala và Zambezia. Đối với các gia đình nông dân, thiệt hại là tức thì: ruộng đồng chìm trong nước, mùa màng mất trắng, đường sá vận chuyển nông sản giữa nông trại và chợ bị hư hại.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khoảng 275.405 ha đất nông nghiệp bị ảnh hưởng, đe dọa sinh kế của khoảng 314.783 nông dân. Ở vùng nông thôn Mozambique, nông nghiệp không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là mạng lưới an toàn của hộ gia đình. Trước lũ, khu vườn của Pinto giúp gia đình ông giảm phụ thuộc vào chợ búa và bảo vệ họ khỏi những cú sốc giá. Giờ đây, những khu vườn trống trơn, và những gia đình từng tự nuôi mình phải mua lương thực với giá leo thang.

Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) của Liên Hợp Quốc cảnh báo lũ lụt đã làm gián đoạn khả năng tiếp cận lương thực ở nhiều khu vực. Đường sá bị chia cắt, chợ ngừng hoạt động, chi phí vận chuyển tăng. Sản xuất địa phương giảm do đất nông nghiệp hư hại. “Mặc dù tỷ lệ lạm phát khác nhau giữa các huyện, nhưng điều chúng tôi thấy trên thực địa là áp lực lớn lên giá lương thực do nguồn cung giảm mạnh, cùng với nhu cầu nhân đạo tăng vọt”, Ana Mato Hombre, phát ngôn viên WFP Mozambique, nói với Al Jazeera. “Ở nhiều vùng bị lũ, kho lương thực mất trắng, đất canh tác bị phá hủy và nhiều chợ ngừng hoạt động”.

Giá cả tăng cao

Ảnh hưởng của lũ lụt vượt xa những cánh đồng hư hại. “Mỗi khi có lũ hoặc hạn hán ở khu vực Nam Phi, giá lương thực tăng do thiếu hụt nguồn cung và chi phí nhập khẩu cao”, Tafadzwanashe Mabhaudhi, giáo sư về biến đổi khí hậu và hệ thống lương thực tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, giải thích. Ông, người gốc khu vực này, cho biết các thảm họa lặp lại đang thay đổi cách các cộng đồng dễ bị tổn thương sinh tồn. “Nó cũng dẫn đến chế độ ăn nghèo nàn vì người dân không thể tiếp cận nhiều loại thực phẩm”.

Trận lũ mới nhất đến trong khi nhiều cộng đồng vẫn đang phục hồi sau hạn hán nghiêm trọng liên quan đến El Nino 2024–2025, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp ở một phần miền nam châu Phi. Với những gia đình vốn đã suy yếu vì hạn hán, thêm một thảm họa nữa khiến họ gần như không có thời gian để phục hồi.

Chuỗi cung ứng đứt gãy

Cuộc khủng hoảng cũng lan đến các thương nhân đang cố gắng duy trì lưu thông lương thực. “Chúng tôi buộc phải tăng giá thêm 10% đối với gạo, bột mì, gà sống và các sản phẩm khác”, Shuwa Anolis, tài xế xe tải kiêm thương nhân thực phẩm ở Xai-Xai, nói. Lũ lụt làm gián đoạn các tuyến vận tải chính nối miền nam và miền bắc Mozambique, đẩy chi phí nhiên liệu và giao hàng tăng cao. “Nhìn xa lộ chính nối nam ra bắc, nó bị ngập và không thể đi qua. Chi phí nhiên liệu của chúng tôi vẫn cao”, Anolis nói với Al Jazeera. Ông cho biết giá gà chế biến tăng sau lũ vì chi phí vận chuyển và cung ứng đắt đỏ hơn. “Đó là chuyện làm ăn, là chuyện sống còn”.

Nhưng với những gia đình mất mùa, giá cao là gánh nặng chồng chất. Trong khi các thương nhân cố gắng bù đắp chi phí tăng, các hộ gia đình từng tự nuôi mình bằng đất đai lại đang vật lộn để mua những gì cần thiết.

Gánh nặng khí hậu

Mozambique liên tục phải hứng chịu các thảm họa khí hậu cực đoan dù chỉ đóng góp rất ít vào lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính. Mức độ tổn thương của nước này bắt nguồn từ vị trí địa lý, sự phụ thuộc vào nông nghiệp và nguồn lực hạn chế để tái thiết sau thảm họa. Mabhaudhi chỉ ra rằng vị trí hạ nguồn của các hệ thống sông lớn khiến Mozambique dễ bị lũ lụt hơn, do lượng mưa và hoạt động sử dụng đất từ bên ngoài biên giới cũng ảnh hưởng.

Tác động không chỉ đo bằng mùa màng mất trắng hay nhà cửa hư hại. Thảm họa lặp lại đang thu hẹp thời gian phục hồi của cộng đồng. Gia đình mất mùa, bắt đầu xây dựng lại, rồi lại hứng chịu cú sốc mới trước khi kịp đứng vững.

Phục hồi dang dở

Với Pinto và hàng nghìn người sống sót khác, nước lũ rút đi không phải là dấu chấm hết cho cuộc khủng hoảng. Thách thức hiện tại là xây dựng lại sinh kế trước khi cú sốc tiếp theo ập đến. “Chính những cộng đồng có mùa màng bị hạn hán tàn phá vẫn đang phục hồi, và giờ họ lại bị lũ lụt tàn phá”, Mabhaudhi nói. “Khả năng chịu đựng của con người trước những thảm họa liên tiếp là có giới hạn”.