Lo ngại Yemen tái diễn chiến tranh toàn diện khi Houthi leo thang tấn công

Một loạt cuộc tấn công của lực lượng Houthi trong những tuần gần đây, được xem là đẫm máu nhất trong nhiều năm, đang làm dấy lên lo ngại rằng Yemen có thể trượt trở lại chiến tranh toàn diện khi xung đột lan rộng ở Trung Đông.

Lệnh ngừng bắn năm 2022 từng chấm dứt giao tranh ác liệt giữa lực lượng Houthi thân Iran và lực lượng chính phủ Yemen do Saudi Arabia hậu thuẫn, vốn kéo dài từ tháng 9/2014. Tuy nhiên, một loạt cuộc đụng độ trong tháng qua giữa hai bên, gia tăng mạnh trong hai tuần gần đây, đã gây thương vong cho dân thường và binh sĩ, đe dọa tái bùng phát chiến tranh.

Diễn biến tấn công mới nhất

Lực lượng Houthi đã giết hại nhiều dân thường trong các cuộc tấn công nhằm vào cảng al-Makha (còn gọi là Mocha) do chính phủ kiểm soát ở bờ biển phía Tây Yemen. Tuần trước, một tàu thương mại bị tấn công ở eo biển Bab al-Mandeb khiến 6 người thiệt mạng và 10 người bị thương, theo lực lượng bảo vệ bờ biển Yemen. Houthi khẳng định con tàu chở vũ khí.

Trước đó, Houthi dùng máy bay không người lái và rocket nhằm vào các căn cứ quân sự của chính phủ Yemen ở miền Đông, khiến ít nhất 30 binh sĩ chính phủ thiệt mạng. Nhóm này cũng tấn công nhà máy lọc dầu Jazan của Saudi Aramco.

Đáp lại, ông Rashad al-Alimi, Chủ tịch Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC), tuyên bố chính phủ được quốc tế công nhận sẽ không chấp nhận "một lệnh ngừng bắn mới lặp lại những kinh nghiệm trước đây". Ông nói: "Không một hành động nào của lực lượng dân quân Houthi sẽ không bị đáp trả hoặc bỏ qua", theo hãng tin Saba của Yemen. Tuy nhiên, ông cũng để ngỏ khả năng chính trị khi nói Houthi vẫn có thể "hạ vũ khí, tham gia đời sống chính trị và cạnh tranh qua lá phiếu bình đẳng với mọi người dân Yemen".

Nguyên nhân căng thẳng

Houthi chiếm thủ đô Sanaa năm 2014 và từ đó giao tranh với chính phủ để giành quyền kiểm soát đất nước. Dù cường độ chiến tranh giảm đáng kể sau lệnh ngừng bắn 2022, không có thỏa thuận hòa bình toàn diện nào được ký kết.

Hiện trạng mong manh chịu áp lực ngày càng lớn sau khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh chống Iran từ ngày 28/2. Ngày 13/7, lực lượng chính phủ Yemen do Saudi Arabia hậu thuẫn tấn công sân bay Sanaa, được cho là để ngăn máy bay Iran chở phái đoàn Houthi hạ cánh. Chính phủ cáo buộc Iran trang bị vũ khí cho Houthi.

Houthi đáp trả bằng cách bắn tên lửa về phía Saudi Arabia. Ngày 20/7, nhóm này tuyên bố phong tỏa hàng hải chống Saudi Arabia, đe dọa các chuyến hàng dầu hướng tới Biển Đỏ và tấn công cơ sở Saudi Aramco ở Jizan và Yanbu.

Saudi Arabia thay đổi cách tiếp cận

Khi các cuộc tấn công gia tăng, Saudi Arabia bắt đầu có cách tiếp cận chủ động hơn với an ninh của mình, cả ở Yemen lẫn khu vực, theo các chuyên gia. Một số nhà phân tích cho rằng khả năng Houthi cuối cùng phong tỏa Bab al-Mandeb – eo biển hẹp nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương – có thể đã thúc đẩy Saudi thay đổi chiến lược.

Saudi Arabia từng ít bị ảnh hưởng bởi việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz nhờ đường ống Đông-Tây vận chuyển dầu từ mỏ phía Đông tới Biển Đỏ, tránh eo biển này. Nếu Houthi hạn chế nghiêm trọng vận chuyển qua Bab al-Mandeb, tuyến đường Biển Đỏ của một trong những nước xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới sẽ bị đe dọa.

Tháng trước, Riyadh công bố liên minh quốc tế mới nhằm bảo vệ vận chuyển ở Biển Đỏ khỏi các cuộc tấn công của Houthi. Hàng chục quốc gia được mời, trong đó 13 nước đồng ý tham gia. Saudi cũng tăng cường quan hệ an ninh với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ qua thỏa thuận phòng thủ chung mới, đồng thời phối hợp chặt chẽ hơn với Washington.

Bộ trưởng Quốc phòng Saudi Khalid bin Salman gần đây gặp Phó Tổng thống Mỹ JD Vance trong bối cảnh có tin Thái tử Mohammed bin Salman đã nhận được sự ủng hộ của Mỹ cho hành động quân sự tiềm tàng chống Houthi. Tại Yemen, sự thay đổi rõ rệt hơn khi Saudi can thiệp chống Hội đồng Chuyển tiếp Miền Nam (STC) do UAE hậu thuẫn cuối năm ngoái, giúp liên minh chống Houthi đoàn kết quanh chính phủ Yemen.

Giáo sư Simon Mabon, Đại học Lancaster (Anh), nhận định chính sách Saudi về vấn đề này đã thay đổi đáng kể: "Sau nhiều năm cố gắng giảm leo thang và hướng tới thỏa thuận với Houthi, Riyadh dường như kết luận cách tiếp cận đó không còn khả thi. Mối quan ngại của Saudi trở nên đặc biệt gay gắt vì xung đột quanh eo biển Hormuz làm tăng tầm quan trọng của các tuyến dầu và vận chuyển thay thế qua Biển Đỏ".

Thay vì cố đánh bại hoàn toàn Houthi và tái chiếm Sanaa, ông Mabon cho rằng Saudi Arabia và chính phủ Yemen hiện tập trung đẩy lùi lực lượng Houthi khỏi bờ biển: "Đó là sự thay đổi rõ rệt so với những gì chúng ta từng thấy trước đây".

Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có thể bị kéo vào?

Thỏa thuận Saudi-Pakistan-Thổ Nhĩ Kỳ tiềm tàng làm tăng rủi ro cho các cuộc tấn công tiếp theo của Houthi vào Saudi Arabia. Phóng viên Yousef Mawry của Al Jazeera tại Sanaa cho biết các cuộc tấn công mới nhất được một số chuyên gia diễn giải là thách thức trực tiếp với hiệp ước phòng thủ mới.

Pakistan chịu ảnh hưởng trực tiếp từ leo thang gần đây. Ngoại trưởng Ishaq Dar cho biết 3 người Pakistan thiệt mạng và 1 người bị thương trong vụ tấn công của Houthi nhằm vào tàu ở Biển Đỏ. Ông nói: "Pakistan lên án mạnh mẽ cuộc tấn công của Houthi vào tàu thương mại phi chiến đấu", đồng thời cho biết chính phủ đang liên hệ với chính quyền Saudi và Yemen. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng hiệp ước phòng thủ không đồng nghĩa quân đội Pakistan hay Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tham chiến tại Yemen thay đồng minh. Chuyên gia phân tích an ninh Wolfgang Pusztai nói với Al Jazeera rằng thỏa thuận hiện chỉ "là chữ ký trên giấy".

Vai trò của Iran

Iran từ lâu xây dựng cái gọi là "trục kháng chiến" gồm các chính phủ và nhóm chống Israel và Mỹ, bao gồm Hezbollah ở Lebanon, Hamas ở Gaza, các nhóm vũ trang ở Iraq, Syria và Houthi ở Yemen. Houthi ủng hộ Iran từ cuối tháng 3 bằng các cuộc tấn công về phía Bắc Israel và đe dọa mở rộng hoạt động ở Biển Đỏ.

Tháng trước, Iran được cho là yêu cầu Houthi chuẩn bị đóng cửa tuyến dầu Biển Đỏ nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của Iran. Một nguồn tin thân Houthi nói với Reuters rằng tên lửa và máy bay không người lái đã được bố trí gần eo biển Bab al-Mandeb trên vùng cao nguyên Yemen nhìn xuống Hodeidah và Vịnh Aden.

Ông Mohammed Albasha, nhà phân tích người Mỹ gốc Yemen, cựu phát ngôn viên đại sứ quán Yemen tại Washington, cho rằng các cuộc tấn công của Houthi vào Saudi Arabia cần được hiểu trong bối cảnh đối đầu Mỹ-Iran rộng lớn hơn: "Bằng cách đe dọa vận chuyển của Saudi ở đó, Houthi có thể gia tăng áp lực lên cả Riyadh và Washington, đồng thời hỗ trợ Iran trong cuộc đối đầu rộng lớn hơn với Mỹ".

Nguy cơ chiến tranh toàn diện

Giới phân tích cho rằng câu hỏi then chốt là các cuộc tấn công mới nhất nhằm gây áp lực lên chính phủ Saudi và Yemen, hay Houthi tin rằng họ đang chủ động trong một cuộc chiến mặt đất tiềm tàng. Houthi cáo buộc Saudi Arabia dùng cảng al-Makha để tăng cường tiếp tế cho lực lượng chính phủ và tin Riyadh cùng đồng minh Yemen đang chuẩn bị tấn công vào lãnh thổ do Houthi kiểm soát.

Bà Nadwa Al-Dawsari, nghiên cứu viên tại Viện Trung Đông, cho rằng những lo ngại đó có thể thúc đẩy leo thang hiện tại: "Từ tháng 1, đã có tiến bộ đáng kể trong việc thống nhất chỉ huy các lực lượng chính phủ Yemen. Lực lượng chính phủ cũng cho thấy năng lực không quân ngày càng tăng, thực hiện các cuộc không kích và tấn công bằng máy bay không người lái vào bệ phóng tên lửa của Houthi".

Theo bà, "mục tiêu của Houthi trong leo thang lần này là phá vỡ các sự chuẩn bị này trước khi lực lượng chính phủ sẵn sàng, làm suy giảm năng lực và buộc họ vào thế phòng thủ". Cuối cùng, Houthi đang cố định hình các quy tắc của cuộc đối đầu sắp tới để "nếu leo thang xảy ra, nó diễn ra theo điều kiện của họ".

Dù cuộc tấn công mặt đất do Saudi dẫn đầu không chắc chắn, Houthi đã chứng minh trong thập kỷ qua rằng họ không thể bị đánh bại chỉ bằng không quân, ông Mabon nhận định. "Địa hình đồi núi của Yemen khiến chiến dịch mặt đất cực kỳ khó khăn, trong khi Riyadh ít muốn bị mắc kẹt lần nữa trong cuộc chiến kéo dài".

Một cuộc tấn công do Saudi hậu thuẫn dẫn đầu bởi lực lượng chính phủ Yemen vẫn khả thi hơn việc Saudi triển khai bộ binh quy mô lớn. Hậu quả của giao tranh lớn trên mặt đất giữa hai bên chắc chắn khiến dân thường chịu thiệt thòi nhất: "Giữa tất cả những điều này, bi kịch là người dân Yemen đang phải trả giá. Chưa lâu trước đây Yemen phải đối mặt một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất kể từ Thế chiến II. Người dân đang vật lộn, và giao tranh tiếp tục sẽ làm mọi thứ tồi tệ hơn nhiều", ông Mabon nói.