Lo ngại UAV Ukraine, Nga thu hẹp quy mô lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng

Ngày 9/5 là một ngày lễ thiêng liêng trên lịch của nước Nga. Đây là ngày kỷ niệm chiến thắng của Liên Xô trước Đức Quốc xã trong Thế chiến II, thường được tổ chức bằng một cuộc duyệt binh hoành tráng bên ngoài Điện Kremlin, trên Quảng trường Đỏ ở Moskva.

“Đối với nước Nga hiện đại, đây là ngày lễ chính trong năm”, ông Oleg Ignatov, chuyên gia phân tích cấp cao về Nga của Nhóm Khủng hoảng (Crisis Group), nhận định. “Có hai ngày lễ chính ở Nga, đó là ngày 9/5 và Tết Dương lịch. Nếu bạn hỏi người Nga đâu là ngày lễ chính, tôi nghĩ họ sẽ trả lời đó là ngày 9/5.”

Tuy nhiên, năm nay, lần đầu tiên trong gần 20 năm, sẽ không có xe tăng, tên lửa hay các học viên thiếu sinh quân trong cuộc diễu hành. Quyết định hạn chế trưng bày khí tài quân sự xuất phát từ lo ngại an ninh gia tăng do chiến tranh ở Ukraine.

Tuy nhiên, các nhân viên từ các học viện quân sự cấp cao vẫn sẽ tham gia cuộc rước kiệu đi bộ, trong khi phần trình diễn trên không vẫn được giữ nguyên – một màn trình diễn nhào lộn trên không, tiếp theo là đội máy bay chiến đấu Sukhoi Su-25 vẽ bầu trời với ba màu của quốc kỳ Nga.

Trong các tuyên bố chính thức, Điện Kremlin viện dẫn “tình hình hoạt động hiện tại” và các mối đe dọa từ “hoạt động khủng bố của Ukraine”.

Các máy bay không người lái (UAV) của Ukraine hiện đang tấn công sâu hơn vào lãnh thổ Nga gần như hàng ngày, nhắm vào các mục tiêu như cơ sở dầu mỏ và sân bay. Một loạt các cuộc tấn công bằng UAV gần đây vào nhà máy lọc dầu ở Tuapse, trên bờ Biển Đen của Nga, đã gây ra thảm họa sinh thái và buộc phải sơ tán thị trấn.

“UAV thực sự là phương tiện chính để tấn công lãnh thổ Nga”, bà Olha Polishchuk, Giám đốc nghiên cứu châu Âu, Trung Á và Caucasus tại Dự án Dữ liệu về Vị trí và Sự kiện Xung đột Vũ trang (ACLED), giải thích. “Chúng tương đối rẻ, có thể sửa đổi và có thể bay đường dài… Cả Ukraine và Nga đều chuyển sang sử dụng UAV chủ yếu cho các cuộc tấn công của họ.”

Bà cho biết kể từ năm 2025, các cuộc tấn công bằng UAV “đã làm lu mờ hoàn toàn các cuộc tấn công khác”. “Việc sử dụng chúng nhìn chung là hiệu quả; hầu hết các UAV đều bị đánh chặn nhưng nếu bạn gửi đủ số lượng, một số sẽ tới được mục tiêu.”

Lo ngại ‘hậu quả chính trị và tâm lý’

An ninh và hệ thống phòng thủ chống UAV đã được thắt chặt ở thủ đô kể từ khi quân đội Ukraine bắt đầu gửi UAV đến đây vào năm 2023, với một chiếc đã đánh trúng chính Điện Kremlin.

Internet di động đã bị ngắt định kỳ ở Moskva, Saint Petersburg và các khu vực khác của đất nước trong những ngày trước sự kiện, với các nhà cung cấp dịch vụ viện dẫn “lý do an ninh”.

“Moskva có hệ thống phòng không rất mạnh, bao gồm các hệ thống tên lửa đất đối không tầm ngắn, các hệ thống tên lửa khác, vũ khí nhỏ và các hệ thống tác chiến điện tử”, bà Polishchuk giải thích. “Đó là một hệ thống nhiều lớp nằm cả xung quanh và bên trong thành phố. Trong quá khứ, chính quyền đã tắt mạng di động ở Moskva để gây khó khăn cho việc dẫn đường của UAV.”

“Ukraine rất hiếm khi tấn công Moskva vì hệ thống phòng không sẽ đòi hỏi một bầy UAV rất lớn để bất kỳ cuộc tấn công nào có thể đáp xuống, mà còn vì có rất nhiều mục tiêu chiến lược khác không mang rủi ro cao về thương vong dân sự.”

Tuy nhiên, các buổi lễ Ngày Chiến thắng tiềm ẩn rủi ro rõ ràng. Sự tập trung quân đội và phương tiện như vậy rất dễ bị tổn thương không chỉ vào ngày diễu hành mà còn trước và sau đó: xét cho cùng, những khí tài đó phải được cất giữ ở đâu đó.

“Tất nhiên, họ quan tâm đến các UAV có thể bay từ Ukraine, nhưng hầu hết các UAV này đều bị đánh chặn”, ông Ignatov của Crisis Group nói với Al Jazeera. “Họ sợ hơn các nhóm người sử dụng UAV nhỏ được chuyển đến Nga và sử dụng để chống lại các mục tiêu bên trong nước Nga, như trong Chiến dịch Mạng nhện [năm 2025]… Ngay cả khi một hoặc một vài UAV nhỏ bắn trúng một cuộc duyệt binh, nó có thể không gây thương vong, nhưng nó sẽ có tác dụng biểu tượng và tâm lý. Tôi nghĩ điều họ quan tâm là hậu quả chính trị và tâm lý của việc này.”

Cuộc duyệt binh Ngày Chiến thắng là một truyền thống từ thời cộng sản, là dịp để người dân có thể nhìn thấy các chính khách Liên Xô vẫy tay từ trên đỉnh lăng Lenin, cũng như cơ hội để siêu cường lúc bấy giờ phô trương sức mạnh quân sự của mình. Nhưng khi Liên Xô sụp đổ vào tháng 12/1991, các cuộc duyệt binh đã bị xếp xó trong gần hai thập kỷ cho đến khi được Tổng thống Vladimir Putin khôi phục vào năm 2008.

Kể từ khi cuộc chiến toàn diện bắt đầu vào năm 2022, cuộc duyệt binh Ngày Chiến thắng đã bị thu hẹp trở lại. Chỉ có một chiếc xe tăng T-34 thời Liên Xô duy nhất lăn bánh một cách tượng trưng trên Quảng trường Đỏ vào năm 2024, mặc dù các loại phương tiện khác, như xe bọc thép chở quân và bệ phóng tên lửa di động, vẫn có mặt.

Tuy nhiên, các sự kiện năm ngoái mang nhiều không khí hơn một chút. Cuộc diễu hành không chỉ có xe tăng hiện đại, hệ thống phun lửa hạng nặng TOS-2 Tosochka và tên lửa đạn đạo Iskander, mà còn có binh lính Nga diễu hành cùng binh lính Trung Quốc.

Nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình đã xem chương trình ngồi cạnh ông Putin, một trong 27 nguyên thủ quốc gia tham dự, bao gồm Tổng thống Brazil Lula da Silva và Ibrahim Traore của Burkina Faso. Sự tham dự này dường như cho thấy, bất chấp sự lên án quốc tế đối với cuộc xâm lược Ukraine, Moskva không bị cô lập.

‘Chiến thắng chủ nghĩa man rợ phát xít’ hay ‘sự bóp méo lịch sử một cách hoài nghi’

“Lễ kỷ niệm chiến thắng của Liên Xô và Đồng minh trước liên minh Phát xít Đức của Hitler, Ngày Chiến thắng là ngày lễ thiêng liêng nhất trong lịch chính trị của Nga”, nhà sử học người Anh Geoffrey Roberts cho biết.

“Như mọi khi, Ngày Chiến thắng sẽ được tổ chức như một chiến thắng của Liên Xô cũng như của Nga – kết quả của cuộc đấu tranh chung của tất cả các dân tộc thuộc Liên Xô đa quốc gia, không kém gì hàng triệu người Ukraine. Ngày Chiến thắng đối với chính phủ Nga là một ngày của sự đoàn kết đa sắc tộc. Nó cũng là lời nhắc nhở về sự đoàn kết quốc tế chống phát xít – của liên minh Xô-Việt trong Thế chiến II, những người đã cùng nhau cứu thế giới khỏi chủ nghĩa man rợ phát xít.”

Mặt trận phía Đông của Thế chiến thứ hai, được gọi là Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại ở Nga, chiếm một vị trí trung tâm trong ký ức dân tộc Nga. Khoảng 27 triệu công dân Liên Xô, bao gồm cả người Nga, đã thiệt mạng trong cuộc xung đột, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác và chính những người lính Hồng quân đã kéo lá cờ của họ lên trên tòa nhà Reichstag ở Berlin vào năm 1945. Sự đầu hàng của Đức được chính thức hóa vào ngày 9/5.

Ký ức này được chính phủ của ông Putin gợi lại ngày nay, tuyên bố rằng họ đang chiến đấu chống lại “phát xít” trên chiến trường Ukraine.

“Có vẻ như ở nước Nga hiện đại, ngày 9/5 đã bị bóp méo để ủng hộ hành vi gây hấn và quân sự hóa”, bà Polishchuk nói. “Đó là một nguồn tự hào lớn, ủng hộ quan điểm rằng nước Nga mạnh mẽ, bất bại và sẽ không chịu đựng sự thiếu tôn trọng từ bất kỳ ai. Câu nói quen thuộc hơn ‘không bao giờ nữa’ liên quan đến Thế chiến II đã trở thành ‘chúng ta có thể làm lại điều đó’ ở Nga như một khẩu hiệu phổ biến trong Ngày Chiến thắng. Sự hùng hổ này càng trở nên quan trọng hơn trong một cuộc chiến đang diễn ra, vì nó hỗ trợ một thực tế khác – một thế giới nơi Nga không phạm sai lầm khi xâm lược Ukraine và hiện không thất bại trong việc đạt được các mục tiêu quân sự của mình.”

Theo dự án tình báo nguồn mở Oryx, hơn 14.000 xe tăng, xe bọc thép chở quân và các phương tiện chiến đấu khác của Nga đã bị phá hủy, thu giữ, bỏ rơi hoặc mất tích kể từ khi bắt đầu cuộc xâm lược toàn diện vào năm 2022.

Ukraine hiện đại coi Ngày Chiến thắng, như được tổ chức ở Nga ngày nay, là sự bóp méo lịch sử một cách hoài nghi và tìm cách ngăn cản các phái đoàn nước ngoài tham dự, bà Polishchuk nói thêm.

“Ukraine nhìn chung tỉnh táo hơn Nga trong việc bám sát các mục tiêu có mục đích quân sự, nhưng đây thực sự là một trong những trường hợp mà cuộc tấn công [tiềm tàng] dường như mang tính biểu tượng phần lớn”, bà nói. “Ukraine có thể quyết định tiết kiệm tài nguyên lần này và không tấn công Moskva – đó có thể là một lựa chọn hợp lý vì hệ thống phòng không sẽ trong tình trạng báo động cao và các lo ngại an ninh có thể đã làm giảm sự tham gia, tuy nhiên chính quyền Nga không có lựa chọn nào khác ngoài cố gắng giảm thiểu rủi ro.”