Libya: Thỏa thuận '4+4' do LHQ bảo trợ có thể hàn gắn chia rẽ?

Đại diện các phe phái chính trị đối địch tại Libya hồi cuối tháng 8 đã ký một thỏa thuận mang tính bước ngoặt tại Tripoli, vạch ra lộ trình có thể đưa tới cuộc bầu cử tổng thống và lập pháp trong vòng 24 tháng.

Thỏa thuận “4+4” do Phái bộ Hỗ trợ Liên hợp quốc tại Libya (UNSMIL) làm trung gian, nhằm giải quyết các tranh chấp pháp lý và thể chế kéo dài đã làm tê liệt đất nước kể từ năm 2011. Tuy nhiên, trong bối cảnh đầy rẫy sự ngờ vực sâu sắc, liên minh thay đổi và các nhóm vũ trang cố thủ, con đường từ văn bản ký kết đến một chính phủ thống nhất vẫn còn nhiều chông gai.

Hai thập kỷ chia rẽ

Libya rơi vào tình trạng bất ổn gần như thường trực kể từ cuộc nổi dậy năm 2011 lật đổ và giết chết nhà lãnh đạo lâu năm Muammar Gaddafi.

Ban đầu, đất nước cho thấy nhiều hứa hẹn chính trị, nhưng chia rẽ dần nảy sinh trong phe nổi dậy, chủ yếu giữa các phe kiểm soát miền đông và miền tây.

Tháng 8/2012, Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia chính thức chuyển giao quyền lực cho Đại hội Toàn quốc mới được bầu, trong sự kiện được coi là cuộc chuyển giao quyền lực hòa bình duy nhất tại Libya sau bầu cử toàn quốc.

Nhưng đà dân chủ mong manh đó nhanh chóng tan vỡ thành xung đột vũ trang. Tháng 5/2014, chỉ huy quân đội nổi loạn Khalifa Haftar kiểm soát Benghazi và cho đến nay vẫn nắm quyền kiểm soát miền đông Libya.

Một cuộc bầu cử gây tranh cãi cuối năm đó đã khiến một số nghị sĩ mới đắc cử thành lập Hạ viện và chuyển đến thành phố Tobruk phía đông dưới sự bảo vệ quân sự của Haftar.

Chia rẽ chính trị biến thành chiến tranh công khai vào tháng 4/2019 khi Haftar phát động chiến dịch tấn công Tripoli kéo dài 14 tháng nhưng thất bại. Tripoli là nơi đặt trụ sở Chính phủ Thỏa thuận Quốc gia (GNA) do Liên hợp quốc công nhận.

Đến tháng 6/2020, tiền tuyến ổn định gần thành phố Sirte chiến lược ở trung tâm, dẫn đến thỏa thuận ngừng bắn chính thức cuối năm đó, đóng băng các hoạt động quân sự nhưng để lại vết nứt chính trị tiềm ẩn.

Đối thủ và lãnh đạo

Hiện Libya có hai chính quyền riêng biệt hoạt động trên lãnh thổ của mình.

Tripoli là nơi đặt trụ sở GNA được quốc tế công nhận, do Thủ tướng lâm thời Abdul Hamid Dbeibah đứng đầu. Chính quyền miền tây này bao gồm Hội đồng Nhà nước – một cơ quan lập pháp tư vấn do Mohammed Takala lãnh đạo – và Hội đồng Tổng thống do Mohammad al-Manfi chủ trì.

Tại Tobruk và Benghazi, quyền lực chính trị tập trung vào Hạ viện, do Chủ tịch Aguila Saleh lãnh đạo, vốn ủng hộ một chính quyền song song ở miền đông. Nhưng quyền kiểm soát chính ở miền đông và miền nam thuộc về Quân đội Quốc gia Libya (LNA) tự xưng, do Khalifa Haftar chỉ huy.

Trong những năm gần đây, con trai Haftar là Saddam Haftar, phó chỉ huy LNA, đã đảm nhận vai trò quan trọng trong cơ cấu miền đông, nổi lên như người kế nhiệm tiềm năng, một chỉ huy quân sự chủ chốt và nhà đàm phán chính trị trung tâm.

Trục lợi từ hỗn loạn

Bất chấp lệnh ngừng bắn 2020, thống nhất chính trị vẫn không đạt được do các sáng kiến quốc tế thất bại và cạnh tranh kinh tế có hệ thống. Thỏa thuận Skhirat do LHQ làm trung gian năm 2015 đã tạo ra GNA.

Nhưng thỏa thuận này cũng duy trì các cơ quan lập pháp đối địch, dẫn đến sự trùng lặp về thể chế và đất nước vẫn bị chia rẽ giữa hai quyền lực.

Một tiến trình chính trị của LHQ sau đó đã chỉ định Dbeibah đứng đầu một cơ quan hành pháp lâm thời vào năm 2021, với điều kiện tổ chức bầu cử quốc gia vào cuối năm.

Theo thỏa thuận này, Dbeibah đồng ý không ra tranh cử, nhưng cuộc bầu cử năm 2021 sụp đổ chỉ hai ngày trước khi diễn ra vì ông nuốt lời.

Nỗ lực ngoại giao toàn cầu

Một yếu tố quan trọng khác trong thỏa thuận mới là sự tham gia của các cường quốc. Dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump, Washington đã tăng cường nỗ lực làm trung gian cho một thỏa thuận thống nhất, do cố vấn Nhà Trắng Massad Boulos và Ngoại trưởng Marco Rubio dẫn dắt.

Boulos đã đưa ra một sáng kiến đề xuất đầu tư năng lượng của Mỹ vào các mỏ dầu Libya để đổi lấy một cơ quan hành pháp thống nhất. Washington thậm chí đề xuất một thỏa thuận chia sẻ quyền lực, theo đó Dbeibah có thể tiếp tục làm thủ tướng trong khi Saddam Haftar giữ chức tổng thống.

Nỗ lực ngoại giao này diễn ra cùng lúc với chuyến công du quốc tế rộng khắp của Saddam Haftar, người đã có các cuộc gặp cấp cao ở nhiều thủ đô khu vực và phương Tây.

Haftar đã gặp Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và đối thoại trực tiếp với các nhà lãnh đạo Arab chủ chốt. Haftar cũng gặp Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tại Washington để thảo luận về thống nhất thể chế.

Ngoài ra, các động lực khu vực đã thay đổi khi Thổ Nhĩ Kỳ mở rộng hợp tác quân sự và kỹ thuật với Saddam Haftar và chính quyền miền đông. Các cuộc tập trận quân sự chung giữa lực lượng miền đông và miền tây ở Sirte dưới sự giám sát của Mỹ cũng minh họa cho bối cảnh đang thay đổi.

Bước đột phá lịch sử?

Thỏa thuận “4+4” mới ký cuối cùng được các nhà phân tích đánh giá là nỗ lực có chủ đích nhằm cân bằng quyền lực giữa miền đông và miền tây.

Thành phần ủy ban gồm tám thành viên phản ánh điều này: Hai từ Hạ viện, hai từ Hội đồng Nhà nước, và hai từ chính phủ của Dbeibah và hai từ chỉ huy miền đông của Haftar.

Thỏa thuận yêu cầu bầu cử tổng thống và quốc hội trong vòng 24 tháng dưới một cơ quan hành pháp duy nhất.

Nó cũng nhằm giải quyết các tranh chấp pháp lý chính đã phá hủy cuộc bầu cử năm 2021 bằng cách cho phép công dân có hai quốc tịch ra tranh cử tổng thống – với điều kiện người thắng cử phải từ bỏ quốc tịch nước ngoài trước khi tuyên thệ nhậm chức.

Ngoài ra, nó cho phép các sĩ quan quân đội ra ứng cử nếu từ chức khỏi các vị trí chính thức. Cả hai thay đổi pháp lý này dường như được thiết kế để mở đường cho Saddam hoặc Khalifa Haftar – những người được cho là có quốc tịch Mỹ và là chỉ huy trong LNA tự xưng – có thể nắm giữ các vị trí chính thức trong chính phủ.

Thỏa thuận cũng tái cấu trúc Ủy ban Bầu cử Quốc gia cấp cao dưới sự lãnh đạo mới và thiết lập các phiên họp luân phiên chính thức tại Tripoli ở miền tây, Benghazi ở miền đông và Sabha ở miền nam.

Nhà phân tích Wissam Abdul Kabir cho rằng việc các nhóm vũ trang trực tiếp tham gia đã tạo nên sự khác biệt của thỏa thuận này so với các thỏa thuận trước.

“Tôi tin điều làm nên sự khác biệt là lần đầu tiên, thỏa thuận được ký giữa các bên đang hoạt động thực tế”, Abdul Kabir nói với Al Jazeera. “Trong các thỏa thuận trước, dù là Geneva 2021 hay Skhirat 2015, thỏa thuận được ký giữa hai hội đồng hoặc giữa các cơ quan hợp pháp hay được bầu cử mà tính hợp pháp đã phai nhạt theo thời gian. Do đó, điểm khác biệt là thỏa thuận này được chấp thuận, thông qua và ký bởi các bên đang nắm thực quyền trên thực địa – đây là điểm cốt lõi.”

Tuy vậy, nhiều người Libya coi “4+4” là một trong chuỗi các sáng kiến hòa bình thất bại trước đó.

Lãnh đạo Hội đồng Nhà nước Mohammed Takala đã tẩy chay buổi lễ ký kết, trong khi Chủ tịch Hội đồng Tổng thống Mohammad al-Manfi công khai chỉ trích sự thiếu minh bạch trong thủ tục và sự can thiệp từ bên ngoài.

Nhà phân tích chính trị Mohammed Mahfouz cho rằng thỏa thuận này dường như chỉ là nỗ lực của các thế lực bên ngoài nhằm củng cố quyền lực cho Saddam Haftar và Dbeibah.

“Vấn đề không chỉ giới hạn ở điều kiện ứng cử viên. Khuôn khổ quan trọng nhất là chúng ta đang đối mặt với một kịch bản lặp lại từng thử nghiệm năm 2015 trong Thỏa thuận Skhirat ở Morocco, và sau đó là Tunis và Geneva năm 2021”, Mahfouz nói với Al Jazeera. “Khi đó, người ta luôn nói rằng các thỏa thuận chính trị này được ký giữa các bên đang hoạt động tích cực… nhưng người Libya đã không được đi bỏ phiếu.”

Bất chấp lời hứa về bầu cử mới, vẫn có rất ít hy vọng rằng các nhà lãnh đạo Libya hiện tại sẽ từ bỏ quyền lực nếu họ thất bại tại thùng phiếu.

“Có thể tin vào giả thuyết rằng các bên nắm quyền lực và tiền bạc, và hôm nay có được tính hợp pháp mới theo thỏa thuận này cùng quyền lực lớn hơn, sẽ đơn giản chấp nhận bị tước quyền lực sau hai năm và dẫn chúng ta tới bầu cử?”, Mahfouz đặt câu hỏi. “Có một niềm tin vững chắc rằng bất cứ ai lên nắm quyền ở Libya đều không thể nhường một inch, trừ khi bị cưỡng bức bằng súng, thật không may.”