Kush ở Liberia: Khủng hoảng đường phố và đường dây ma túy ẩn sau thế hệ trẻ

Monrovia, Liberia – Trên các con phố ở thủ đô Liberia, những dấu hiệu của cuộc khủng hoảng kush ngày càng khó có thể bỏ qua. Thanh niên tụ tập tại nhiều khu phố, nơi các gia đình cho biết tình trạng nghiện ngập đã kéo con em họ rời xa trường lớp, mái ấm và cộng đồng.

Kush, một loại ma túy đường phố tổng hợp giá rẻ và gây nghiện cao, đã lan rộng ở nhiều khu vực Tây Phi và trở thành một trong những mối quan tâm y tế công cộng cấp bách nhất tại Liberia.

Loại ma túy này được ghi nhận lần đầu ở nước láng giềng Sierra Leone, sau đó xâm nhập vào Liberia, nơi các bậc phụ huynh cho biết họ chứng kiến con em mình rơi vào vòng xoáy nghiện ngập và chật vật trở lại cuộc sống thường ngày.

Tuổi trẻ bị đảo lộn

Với Miata Paye, khủng hoảng không chỉ là con số thống kê. Đó là con trai bà.

Paye kể với Al Jazeera rằng con trai bà đang học lớp 10 vào năm 2018 thì lần đầu tiếp xúc với kush. Bà đã hai lần trả tiền để con đi cai nghiện, mỗi lần 80 USD và một bao gạo 25kg, số tiền và lương thực mà gia đình vốn đã khó khăn vẫn phải chi trả.

Bà hy vọng mỗi lần điều trị sẽ giúp con hồi phục, nhưng sau cả hai lần, cậu con trai lại quay về sống bên vệ đường.

“Thứ này đang giết chết con em chúng tôi. Tim tôi như đang chảy máu”, bà nói.

Liberia tuyên bố lạm dụng ma túy là tình trạng khẩn cấp về y tế công cộng vào năm 2024, nhưng với những gia đình như nhà Paye, tình trạng khẩn cấp đã mang tính cá nhân từ lâu.

Kinh nghiệm của Paye phản ánh những gì nhiều gia đình trên khắp Liberia đang đối mặt khi kush lan rộng trong giới trẻ. Một số người bỏ học và rơi vào cảnh sống đường phố, thường được gọi là “zogos”.

Abraham Jackson là một trong số đó. Anh hút kush từ năm 16 tuổi. Năm nay 26 tuổi, anh chưa bao giờ học hết lớp 10.

Jackson kể rằng sau khi mẹ mất, cha anh từ mặt anh, khiến anh không còn chỗ dựa.

“Từ khi mẹ tôi mất, cha tôi từ mặt tôi. Không ai còn quan tâm đến tôi”, anh nói.

Câu chuyện của Jackson cho thấy nghiện ngập có thể đẩy sâu thêm tình trạng nghèo đói, tan vỡ gia đình và vô gia cư, khiến quá trình hồi phục càng khó khăn hơn.

Đối với những gia đình cố gắng giúp người thân cai nghiện, các lựa chọn điều trị vẫn còn hạn chế. Trung tâm cai nghiện của chính phủ Liberia ở Bentol City, cách Monrovia khoảng 30km, vẫn chưa hoàn thiện. Nhiều gia đình phải tìm đến các cơ sở tư nhân, một số nơi được các bác sĩ cho là hoạt động thiếu nhân viên được đào tạo và thiếu sự giám sát phù hợp.

Hoạt động buôn bán bí mật sau khủng hoảng đường phố

Trong khi các gia đình vật lộn với hậu quả dễ thấy của kush, nhà chức trách đã phát hiện bằng chứng về một hoạt động buôn bán ma túy lớn hơn nhiều qua Liberia.

Số liệu Al Jazeera thu thập được từ Cơ quan Thực thi Ma túy Liberia (LDEA) cho thấy từ tháng 9/2025 đến 22/6/2026, cơ quan này đã bắt giữ 1.167 người với cáo buộc buôn bán ma túy.

Trong cùng thời gian, các tòa án Liberia chỉ ghi nhận 8 bản án, tương đương khoảng một bản án cho mỗi 146 vụ bắt giữ.

Những con số này cho thấy một hệ thống tư pháp hình sự bắt giữ nghi phạm buôn bán ma túy nhiều hơn nhiều so với việc kết tội, đặt ra câu hỏi liệu các nỗ lực thực thi pháp luật có đang nhắm đến những người tổ chức và tài trợ cho hoạt động buôn bán, hay chỉ nhắm vào những người bị bắt ở cấp thấp nhất.

Quy mô của các đường dây buôn bán qua Liberia trở nên rõ ràng hơn qua hai vụ thu giữ cocaine lớn.

Ngày 8/6, lực lượng an ninh tại Sân bay Quốc tế Roberts ở Harbel, Margibi, cách Monrovia khoảng 55km về phía đông nam, đã mở sáu thùng hàng được khai báo là gia vị thực phẩm và hàng dệt may.

Bên trong là gần 200 khối cocaine nén nặng 237,6kg, trị giá ước tính khoảng 19,2 triệu USD.

Các nhà điều tra tin rằng lô hàng đã được chuẩn bị để xuất khẩu.

Vài tuần sau, lực lượng an ninh đã đột kích một nhà kho ở Duazon, Margibi, thu giữ gần bốn tấn cocaine. Tổng Thanh tra Cảnh sát Gregory Coleman mô tả đây là vụ thu giữ cocaine lớn nhất trong lịch sử Liberia, trị giá ước tính khoảng 317 triệu USD.

Các vụ thu giữ cho thấy thực tế rộng hơn: trong khi cộng đồng vật lộn với kush trên đường phố, các đường dây buôn bán quốc tế dường như đang sử dụng Liberia làm tuyến đường cho các lô hàng lớn hơn nhiều.

Đường dây buôn bán thích nghi

Nhà chức trách cho biết thị trường ma túy tiếp tục biến đổi khi các đối tượng buôn bán điều chỉnh theo áp lực thực thi pháp luật.

Theo số liệu LDEA, số kush bị thu giữ tăng hơn gấp đôi, từ 80,15kg năm 2025 lên 166,88kg trong giai đoạn từ tháng 9/2025 đến 22/6/2026.

Khoảng 38% số người bị bắt là người nước ngoài, chủ yếu từ Bờ Biển Ngà, Guinea, Nigeria và Sierra Leone, theo cơ quan này.

Thị trường cũng thay đổi sau khi Liberia cấm tramadol, một loại thuốc giảm đau opioid, vào tháng 8/2025. Trong khi số lượng thu giữ loại thuốc này giảm, lượng tapentadol bị thu giữ lại tăng mạnh, từ 3,61kg lên 198,5kg.

Các nhà điều tra cho biết những thay đổi này cho thấy các đối tượng buôn bán thích nghi nhanh như thế nào khi nhà chức trách tăng cường áp lực.

“Các đối tượng buôn bán coi tuyên bố khẩn cấp như một bản tin thời tiết. Khi tổng thống tuyên bố, chúng chậm lại. Sau một năm, chúng quyết định tăng tốc”, Đặc vụ G Orlando Demey của LDEA nói với Al Jazeera.

Thành phần chính xác của kush tại Liberia vẫn chưa rõ ràng. Nhà chức trách biết ma túy đang lan rộng, nhưng vẫn cần xét nghiệm thêm để xác định các chất pha trộn. Nghiên cứu từ các khu vực khác của Tây Phi cho thấy kush có thể chứa hỗn hợp nguy hiểm của nhiều chất tổng hợp, khiến tác động của nó khó lường.

Cộng đồng nơi tuyến đầu

Thiệt hại đã lan rộng ngoài những người sử dụng ma túy. Trên khắp Liberia, các nhà lãnh đạo địa phương trở thành cầu nối giữa người dân và chính quyền, giúp xác định các điểm nóng ma túy và hỗ trợ nỗ lực ứng phó.

Thomas Wesseh là một trong số đó. Ông đã giúp chính quyền xác định các tụ điểm ma túy trong cộng đồng của mình, nhưng khủng hoảng cũng đã chạm đến chính ngôi nhà của ông: con trai ông bỏ học đại học sau hai học kỳ và hiện sống trong một nghĩa trang.

Wesseh nói với Al Jazeera rằng những người dân hợp tác với chính quyền thường cảm thấy dễ bị tổn thương vì các nghi phạm buôn bán quay lại sau khi các chiến dịch của cảnh sát kết thúc.

“LDEA tiến hành một cuộc đột kích, và sau hai ngày, họ quay lại cộng đồng và bắt đầu đe dọa chúng tôi”, ông nói.

Với Wesseh, các cuộc đột kích chỉ mang lại sự giải tỏa tạm thời. Vấn đề sâu xa hơn, theo ông, là cộng đồng bị bỏ ngỏ khi các nghi phạm buôn bán quay lại và đe dọa những người từng hợp tác.

Chính phủ đã hứa tăng cường thực thi pháp luật, tịch thu tài sản, kiểm soát biên giới và mở rộng dịch vụ cai nghiện. Nhưng với các gia đình như Paye, câu hỏi đặt ra là liệu phản ứng có vượt ra ngoài những người vật lộn với nghiện ngập để vươn tới những kẻ đưa ma túy vào đất nước hay không.

Với Paye, khủng hoảng không chỉ là ma túy vào Liberia. Mà là những người trẻ bị bỏ lại phía sau sau khi ma túy đến.

“Họ chỉ truy đuổi người sử dụng, chứ không phải những kẻ mang ma túy vào”, bà nói.