Khoản quỹ tái thiết Iran 300 tỷ USD gây tranh cãi chính trị tại Mỹ

Một điều khoản trong bản ghi nhớ (MoU) nhằm chấm dứt chiến tranh Mỹ-Israel với Iran đã trở thành điểm nóng chính trị mới tại Washington, khi Tổng thống Donald Trump bảo vệ cam kết thành lập kế hoạch tái thiết Iran trị giá 300 tỷ USD.

Trump và Phó Tổng thống JD Vance đều trấn an hôm thứ Năm rằng cam kết này sẽ không được tài trợ bằng tiền thuế của người Mỹ. Dù vậy, một số nghị sĩ Dân chủ và một vài thành viên Cộng hòa đã chỉ trích khoản quỹ này vào thời điểm khả năng chi trả và chủ nghĩa dân túy kinh tế đang chi phối nền chính trị bầu cử của nước Mỹ.

Bản ghi nhớ, được Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký hôm thứ Tư, chỉ nêu rằng Mỹ “cam kết cùng với các đối tác trong khu vực xây dựng một kế hoạch cuối cùng, được thống nhất đôi bên với ít nhất 300 tỷ USD cho việc tái thiết và phát triển kinh tế của Cộng hòa Hồi giáo Iran”.

Văn bản để ngỏ “cơ chế thực hiện” sẽ được quyết định trong thời gian đàm phán 60 ngày, với việc Mỹ cam kết cấp mọi giấy phép cần thiết, miễn trừ trừng phạt hoặc các quyền cho phép khác.

Dù các điều khoản vẫn chưa được xác định, Trump trong một bài đăng trên Truth Social hôm thứ Năm đã loại trừ mọi khoản tài trợ trực tiếp từ Mỹ cho kế hoạch này. “Không có khoản thanh toán 300 tỷ USD nào cho Iran từ Mỹ. Đó là tin giả!” ông viết, gọi vấn đề này là “tuyên truyền” của đảng Dân chủ.

Trong khi đó, Vance trong một cuộc phỏng vấn với The New York Times đăng hôm thứ Năm cho biết kế hoạch sẽ không được “trả bởi người nộp thuế Mỹ. Không một xu nào của Mỹ đến Iran”. Tại một cuộc họp báo sau đó, Vance gợi ý quỹ này có thể được các nước Arab trong khu vực và các nước bên ngoài muốn đầu tư vào Iran chi trả, tạo ra hội nhập kinh tế có thể giúp đảm bảo hòa bình lâu dài. Chưa có quốc gia nào xác nhận cam kết tài chính cho kế hoạch này. Vance nói thêm Iran chỉ được tiếp cận các nguồn lực này “nếu họ tuân thủ hoàn toàn và thay đổi hành vi”.

Nhiều nghị sĩ Dân chủ hàng đầu trong những ngày gần đây đã liên hệ khoản quỹ 300 tỷ USD với các vấn đề xã hội và kinh tế trong nước, một thông điệp được dự đoán sẽ gia tăng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Thượng nghị sĩ Amy Klobuchar viết trên X: “Với 300 tỷ USD, chúng ta có thể chấm dứt tình trạng vô gia cư, tài trợ nghiên cứu ung thư trong 40 năm, và cho mọi trẻ em học mẫu giáo miễn phí hơn 7 năm. Thay vào đó, Trump lại gửi nó cho Iran”. Thượng nghị sĩ Chuck Schumer, lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện, nói “Đảng Dân chủ sẽ không giúp Trump gửi 300 tỷ USD cho Iran”. Hạ nghị sĩ Jason Crow viết: “Đảng Cộng hòa sẽ không tìm ra tiền để giúp người Mỹ giữ bảo hiểm y tế của họ. Nhưng họ sẽ tìm ra tiền để Iran có 300 tỷ USD”.

Một vài nghị sĩ Cộng hòa cũng tham gia chỉ trích kế hoạch này, bao gồm Thượng nghị sĩ Roger Wicker, người diều hâu về Iran và là đồng minh của Trump. Trong một tuyên bố hôm thứ Năm, Wicker nói rằng 300 tỷ USD, dù không do người nộp thuế Mỹ chi trả, sẽ khiến “khoản tiền dành cho Iran theo thỏa thuận năm 2015 của Tổng thống Barack Obama trông như một số tiền nhỏ bé”. Ông đề cập đến Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015, khi Washington giải phóng khoảng 55 tỷ USD tài sản Iran bị đóng băng để đổi lấy việc Iran hạn chế chương trình hạt nhân và chấp nhận thanh tra thường xuyên, đổi lại được nới lỏng trừng phạt. Phần lớn tài sản này được giữ trong các ngân hàng nước ngoài.

Trump đã đơn phương rút khỏi thỏa thuận đó vào năm 2018 và liên tục tuyên bố thỏa thuận tương lai với Iran sẽ vượt xa các điều khoản của JCPOA. Bản ghi nhớ ký hôm thứ Năm không đề cập đến tương lai chương trình hạt nhân của Iran; thay vào đó, nó khởi động 60 ngày đàm phán để giải quyết vấn đề này. Ngoài quỹ tái thiết, MoU Mỹ-Iran mới cũng cam kết dỡ bỏ ngay lập tức các lệnh trừng phạt đối với ngành nhiên liệu hóa thạch của Iran, đồng thời khởi động đàm phán để giải phóng hàng tỷ USD tài sản Iran bị đóng băng và dỡ bỏ trừng phạt.

Hạ nghị sĩ Thomas Massie, người thường xuyên chỉ trích Trump và đã thua cuộc tái tranh cử sau khi Trump và các nhóm ủng hộ Israel can thiệp vào cuộc đua, cũng nhắm vào khoản quỹ tái thiết. Ông viết trên X: “300 tỷ USD gấp 5 lần số tiền Quốc hội chi cho đường sá và cầu cống hàng năm. Tôi mệt mỏi vì chiến thắng”, ám chỉ câu nói ưa thích của Trump.