Israel và Thổ Nhĩ Kỳ: Trật tự khu vực đang được định hình lại

Ngày thứ Ba, máy bay chiến đấu Israel đã tấn công căn cứ không quân Abu al-Duhur ở tây bắc Syria, gây ra làn sóng chỉ trích từ Mỹ, Anh, Liên Hợp Quốc cùng nhiều nước trong khu vực. Chính phủ Israel tuyên bố họ có thông tin tình báo về việc quân đội Thổ Nhĩ Kỳ đang di chuyển đến địa điểm này.

Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ kiêm Đặc phái viên về Syria Tom Barrack cho biết Mỹ đã nhận được thông tin tình báo này từ Israel sáu ngày trước vụ tấn công. Tuy nhiên, cơ quan tình báo Mỹ sau khi tự kiểm tra đã không tìm thấy cơ sở nào cho tuyên bố trên.

Phản ứng của Thổ Nhĩ Kỳ

Xem vụ tấn công của Israel vào căn cứ Syria là một hành động khiêu khích, Ankara đã tránh leo thang và tìm cách hạ nhiệt căng thẳng. Thổ Nhĩ Kỳ không đóng khung vấn đề trong quan hệ song phương mà đặt nó trong bối cảnh giữa Israel với Mỹ, giữa Israel với sự đồng thuận khu vực và quốc tế.

Thông thường, giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel có cơ chế giảm xung đột. Tuy nhiên, theo ông Barrack, Israel đã không cảnh báo Thổ Nhĩ Kỳ về cuộc tấn công, điều có thể đã gây ra phản ứng quân sự. Nhà ngoại giao Mỹ kêu gọi thiết lập cơ chế giảm xung đột, nhưng điều này chỉ hiệu quả khi các bên liên quan thực sự muốn. Trong trường hợp này, không có dấu hiệu cho thấy Israel tìm cách hạ nhiệt, thậm chí dường như leo thang mới là mục tiêu, khi họ không thông báo cho cả Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ, đồng thời hành động dựa trên một cái cớ mà tình báo Mỹ cho là vô căn cứ – động thái được cho là nhằm đẩy mạnh chiến dịch bầu cử của Thủ tướng Benjamin Netanyahu.

Sau khi Mỹ áp đặt lệnh ngừng bắn trên mặt trận Iran, ông Netanyahu nhiều khả năng sẽ tìm cách leo thang ở các mặt trận khác như Syria, Lebanon hay Gaza trước thềm bầu cử Israel. Thách thức với Thổ Nhĩ Kỳ là vừa tránh rơi vào bẫy của ông Netanyahu, vừa ngăn chặn tình trạng xâm lược như thế trở thành điều bình thường. Điều này đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của Tổng thống Mỹ Donald Trump để kiềm chế Netanyahu. Một cơ chế giảm xung đột ba bên chỉ có thể hoạt động và đáng tin cậy nếu Mỹ thực sự ủng hộ mạnh mẽ.

Đồng thuận quốc tế về Syria

Ngay cả khi có cơ chế, Syria đã thay đổi cách Thổ Nhĩ Kỳ và Israel nhìn nhận về nhau. Trong một thời gian dài, gốc rễ bất đồng của Thổ Nhĩ Kỳ với Israel là vấn đề Palestine, mang tính nhân đạo, bản sắc và đoàn kết. Ngày nay, Ankara xem những nỗ lực của Israel nhằm phá hoại quá trình chuyển tiếp ở Syria là có tác động trực tiếp đến an ninh quốc gia của mình. Thổ Nhĩ Kỳ không còn nhìn Israel chỉ qua lăng kính vấn đề Palestine mà ngày càng coi đây là thách thức an ninh quốc gia, khi chủ nghĩa xét lại của Israel đe dọa lợi ích của họ.

Từ Đông Địa Trung Hải đến vùng Sừng châu Phi và Trung Đông rộng lớn, Thổ Nhĩ Kỳ và Israel có các chính sách, ưu tiên và nhận thức mối đe dọa khác nhau. Syria là một mô hình thu nhỏ cho thấy sự khác biệt trong tầm nhìn về trật tự khu vực của hai nước. Ankara muốn Syria tập trung, ổn định và có năng lực quân sự, trong khi Israel muốn Syria yếu kém, chia rẽ và không có sức mạnh quân sự đáng kể.

Đây không chỉ là xung đột giữa hai tầm nhìn của Thổ Nhĩ Kỳ và Israel. Israel đang đi ngược lại sự đồng thuận khu vực và quốc tế về Syria. Mỹ, Anh, châu Âu và các nước khu vực đều ủng hộ một chính phủ tập trung và ổn định tại Damascus. Một điều trớ trêu là quốc gia duy nhất trong khu vực có lẽ cũng muốn Syria yếu hoặc sụp đổ là Iran.

Giống như bất kỳ quốc gia có chủ quyền nào, Syria sẽ có quân đội. Nếu Israel tin rằng cách duy nhất để bảo đảm an ninh của mình là giữ cho các nước láng giềng hoặc khu vực yếu kém, chia rẽ và không có năng lực quân sự, thì đây là công thức cho chiến tranh vĩnh viễn và sự cô lập khu vực và quốc tế. Việc làm suy yếu nhà nước Syria và thất bại của quá trình chuyển tiếp sẽ mở đường cho các lực lượng phi nhà nước và chủ nghĩa cực đoan, gây bất lợi cho toàn khu vực, kể cả Israel. Lebanon láng giềng là lời cảnh báo: sự chiếm đóng của Israel và sự yếu kém của nhà nước Lebanon đã tạo điều kiện cho Hezbollah ra đời và lớn mạnh.

Trật tự hậu Abraham

Tầm nhìn về trật tự khu vực của Israel và Thổ Nhĩ Kỳ cũng đối lập. Hiệp ước Mecca gần đây đưa Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan lại gần nhau, về bản chất không chống Israel. Tuy nhiên, nó đại diện cho sự thay đổi khu vực cho thấy sự thất bại của trật tự như tưởng tượng trong Hiệp định Abraham, hay các sáng kiến tương tự như Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - châu Âu (IMEC) hay quan hệ đối tác chiến lược giữa Ấn Độ, Israel, UAE và Mỹ (I2U2).

Tầm nhìn Abraham về trật tự khu vực dựa trên sự bình thường hóa quan hệ Ả Rập - Israel và hợp tác dưới ô bảo trợ an ninh của Mỹ, cùng với việc kiềm chế cứng rắn với Iran, kiềm chế mềm với Thổ Nhĩ Kỳ và không nhấn mạnh vấn đề Palestine. Về bản chất, tầm nhìn này tập trung nhiều hơn vào Israel và sự bình thường hóa của nước này hơn là các quốc gia Ả Rập và nhu cầu, ưu tiên của họ.

Với các chính sách hung hăng và xét lại, Israel đã làm sâu sắc nguy cơ cô lập trong khu vực, tăng chi phí cho bất kỳ quá trình bình thường hóa nào và khiến tầm nhìn Abraham - hay tầm nhìn tập trung vào Israel - về trật tự khu vực trở nên vô nghĩa. Chủ nghĩa xét lại của Israel không chỉ đẩy nước này xa rời các quốc gia khu vực lớn khác mà còn cho thấy khoảng cách giữa Israel và Mỹ về câu hỏi tái cấu trúc khu vực.

Trong khi Israel phản đối Hiệp ước Mecca, Tổng thống Trump lại hoan nghênh, có thể coi đây là phù hợp với chiến lược chia sẻ gánh nặng với các đồng minh khu vực và mang lại tính hợp pháp, chấp nhận rộng rãi hơn. Lập trường của Mỹ có thể phản ánh sự điều chỉnh tầm nhìn khu vực của Washington. Trong thập kỷ qua, Mỹ đã đầu tư lớn vào việc tạo ra trật tự khu vực dựa trên Israel và các quốc gia vùng Vịnh, nhưng đó cơ bản là một dự án lấy Israel làm trung tâm. Tầm nhìn này không còn khả thi, và không ai chịu trách nhiệm nhiều hơn cho sự sụp đổ của nó ngoài chính Israel.