Iraq đối mặt nguy cơ khủng hoảng tài chính khi giá dầu sụt giảm

Bộ trưởng Y tế Iraq, ông Abdul Hussein al-Musawi, mới đây đã gây chú ý khi phát biểu trước các nhân viên y tế rằng “không có tiền”, được coi là sự thừa nhận hiếm hoi của một quan chức cấp cao về mức độ khó khăn tài chính mà chính phủ đang đối mặt. Đây là lần đầu tiên một bộ trưởng đề cập rõ ràng đến vấn đề thanh khoản và ưu tiên đảm bảo tiền lương cho người lao động.

Theo ông al-Musawi, chính phủ Iraq cần khoảng 10.800 tỷ dinar (tương đương 8,24 tỷ USD) mỗi tháng để chi trả lương và các nghĩa vụ cơ bản, dựa trên tỷ giá của ngân hàng trung ương. Trong khi đó, nguồn thu từ dầu mỏ đang suy giảm mạnh sau khi hoạt động xuất khẩu qua eo biển Hormuz bị đình trệ, bộc lộ rõ sự mong manh của nền kinh tế phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dầu mỏ.

Người dân lo lắng

Những tác động của cuộc khủng hoảng đã bắt đầu xuất hiện trong đời sống thường ngày, đặc biệt là với những người lao động đang chờ đợi tiền lương trong bối cảnh áp lực chi phí sinh hoạt tăng cao.

Chị Amira Ali, một nhân viên chính phủ, cho biết việc trả lương chậm đã ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của các gia đình, buộc nhiều người phải hoãn các nhu cầu thiết yếu. Trong khi đó, anh Bashar Sabbar, cũng là nhân viên chính phủ, nói rằng việc trễ lương khiến người lao động gặp khó khăn trong việc thanh toán các khoản vay và nghĩa vụ tài chính không thể trì hoãn. Anh cho rằng những tác động từ vụ đóng cửa eo biển Hormuz và khủng hoảng kinh tế hiện tại vượt quá khả năng xử lý của chính phủ, và người dân là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Khoảng cách tài chính

Một nguồn tin chính phủ giấu tên cho biết cuộc khủng hoảng đã vượt qua giai đoạn cảnh báo khi khoảng cách giữa thu nhập thực tế và các nghĩa vụ chi trả hàng tháng ngày càng nới rộng. Tổng lương của công chức, người về hưu và người hưởng trợ cấp xã hội lên tới 7.800 tỷ dinar (6 tỷ USD) mỗi tháng. Chính phủ mới giải ngân được 3.500 tỷ dinar (2,7 tỷ USD), trong khi Bộ Tài chính bổ sung thêm 1.650 tỷ dinar (1,3 tỷ USD), vẫn còn thiếu 3.200 tỷ dinar (2,4 tỷ USD) để trang trải lương tháng hiện tại.

Nguồn tin này cũng cho biết thu nhập của nhà nước trong tháng 5 và tháng 6 không vượt quá 3.000 tỷ dinar mỗi tháng (2,3 tỷ USD), thấp hơn nhiều so với mức chi tiêu hiện tại, chủ yếu dành cho tiền lương.

Cú sốc từ Hormuz

Cuộc khủng hoảng diễn ra trong bối cảnh chính phủ của Thủ tướng Ali al-Zaidi đang đề xuất một chương trình kinh tế dựa trên việc thực hiện Dự án “Con đường Phát triển” và mở rộng quan hệ đối tác với khu vực tư nhân và các công ty quốc tế, nhằm tái cơ cấu nền kinh tế và giảm bớt sự phụ thuộc vào dầu mỏ. Tuy nhiên, việc đóng cửa eo biển Hormuz đã cho thấy giới hạn khả năng ứng phó của Iraq. Việc ngừng xuất khẩu dầu dẫn đến sụt giảm mạnh nguồn thu, cùng với đó là sự trì trệ của các dự án đa dạng hóa tuyến xuất khẩu qua Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Jordan và Saudi Arabia do tranh chấp chính trị kéo dài, khiến chính phủ phải đối mặt với thử thách tài chính chưa từng có.

Người phát ngôn chính phủ Iraq, ông Haider al-Aboudi, hôm thứ Sáu tuần trước cho biết chính phủ có thể buộc phải “vay nợ trong và ngoài nước” nếu những tác động từ việc đóng cửa eo biển Hormuz tiếp tục kéo dài.

Các phương án thắt chặt chi tiêu

Các nguồn tin chính phủ cho biết cuộc khủng hoảng đã thúc đẩy chính phủ chuẩn bị một chương trình toàn diện nhằm hợp lý hóa chi tiêu, sau khi các kế hoạch mở rộng vai trò khu vực tư nhân gặp trở ngại, chủ yếu do cuộc khủng hoảng điện. Tỷ lệ thu tiền điện hiện chỉ đạt 14%, khiến nhà nước mất đi một trong những nguồn thu quan trọng để tài trợ cho các dự án năng lượng.

Chính phủ đang xem xét cắt giảm phân bổ ngân sách hàng năm cho Bộ Thương mại từ 12.000 tỷ dinar (9,2 tỷ USD) xuống còn 7.000 tỷ dinar (5,3 tỷ USD), dẫn đến việc giảm các mặt hàng trong phiếu lương thực, giới hạn phân phối chỉ còn hai suất mỗi gia đình đến cuối năm. Kế hoạch cũng bao gồm thu phí 4.000 dinar (3 USD) mỗi phiếu, giảm số người hưởng lợi từ 27 triệu xuống còn 20 triệu người, và xem xét hoãn việc cấp phiếu cho trẻ em đến khi đủ 3 tuổi. Chính phủ hy vọng sẽ tiết kiệm được từ 700 đến 800 tỷ dinar mỗi năm (tương đương 611 triệu USD).

Các biện pháp thắt lưng buộc bụng khác cũng được xem xét, bao gồm giảm khối lượng mua lúa mì, cắt giảm số lượng tùy viên ngoại giao nước ngoài và giảm phân bổ cho các khu vực.

Nhiều chuyên gia và nhà quan sát cho rằng những gì Iraq đang trải qua không chỉ là khủng hoảng thanh khoản mà là hệ quả của nhiều năm phụ thuộc vào dầu mỏ như trụ cột của ngân khố nhà nước. Mỗi lần xuất khẩu sụt giảm đều ảnh hưởng trực tiếp đến tiền lương, dịch vụ và chi tiêu, khiến các cuộc khủng hoảng liên quan nhanh chóng biến thành khủng hoảng nội bộ, ảnh hưởng đến người lao động và thị trường. Trong bối cảnh thiếu các nguồn thu thay thế, tài chính công vẫn dễ bị tổn thương trước những cú sốc từ thị trường năng lượng hoặc các tuyến xuất khẩu.