Iran siết chặt Starlink, coi là 'công cụ chiến tranh' giữa xung đột với Mỹ - Israel

Tehran, Iran – Giới chức Iran tuyên bố sẽ tiếp tục chiến dịch trấn áp dịch vụ internet vệ tinh Starlink, song song với việc siết thêm các hạn chế đối với internet toàn cầu trong bối cảnh xung đột giữa nước này với Mỹ và Israel vẫn tiếp diễn.

Starlink của Elon Musk, dịch vụ không chịu sự lọc và hạn chế nặng nề mà Tehran áp đặt, bị cấm tại Iran với lý do an ninh quốc gia. Việc sử dụng dịch vụ internet vệ tinh và phân phối thiết bị đầu cuối Starlink có thể bị phạt tiền và phạt tù. Đây là một trong nhiều biện pháp mà giới chức Iran đã áp dụng kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào nước này hôm 28/2, dẫn tới cuộc chiến kéo dài và gây tổn hại nặng nề về kinh tế giữa các bên.

90 triệu dân Iran đã trải qua hai lần ngắt internet toàn cầu quy mô lớn do nhà nước áp đặt trong năm 2026: một lần kéo dài ba tuần trong các cuộc biểu tình toàn quốc hồi tháng 1 và một lần kéo dài 88 ngày vào đầu cuộc chiến hiện nay.

Mohammad Amin Aghamiri, thư ký Hội đồng Không gian mạng Tối cao, mô tả Starlink là “công cụ chiến tranh” của các thế lực thù địch. “Đây là công cụ được kẻ thù dùng để chỉ huy, kiểm soát, do thám và thu thập thông tin. Chúng tôi có nhiều hệ thống để cắt các thiết bị đầu cuối Starlink”, ông nói, song không nêu chi tiết về biện pháp hay thiết bị đang được sử dụng. Theo nguồn tin, một biện pháp đã được triển khai trong các cuộc biểu tình hồi tháng 1 và giới chức sẵn sàng chia sẻ công nghệ này với các quốc gia cùng quan điểm.

Iran nằm trong số nhiều nước cấm hoặc hạn chế Starlink vì lo ngại an ninh quốc gia. Mức án cơ bản cho hành vi sử dụng hoặc tàng trữ thiết bị Starlink là từ sáu tháng đến hai năm tù. Hành vi nhập khẩu và phân phối thiết bị có thể bị phạt tù tới năm năm; nếu gắn với các cáo buộc an ninh quốc gia hoặc gián điệp, cá nhân có thể đối mặt với án tử hình.

Ông Aghamiri kêu gọi người dân Iran sử dụng các nền tảng nội địa, được hỗ trợ bởi cái mà giới chức gọi là Mạng Thông tin Quốc gia. Ông cũng ủng hộ mô hình truy cập internet phân tầng, theo đó một số nhóm được chọn như thương nhân, nhà nghiên cứu và nhà báo có thể được cấp quyền truy cập quốc tế có bảo vệ trong thời gian internet bị hạn chế.

Một chuyên gia internet và viễn thông tại Tehran, nói với Al Jazeera với điều kiện giấu tên, cho biết giới chức Iran dùng kết hợp nhiều biện pháp để chặn kết nối Starlink. Các biện pháp gồm sử dụng nhiều thiết bị gây nhiễu với cấu hình khác nhau để phá dịch vụ, kèm việc làm giả vị trí GPS nhằm cản trở thiết bị mới được thiết lập. Nhà chức trách cũng có thể nhận diện các giao thức internet gắn với Starlink nếu chúng kết nối tới ứng dụng và dịch vụ trong nước. Ngoài ra, họ tổ chức tuần tra và dùng thiết bị bay không người lái để tìm, chặn thiết bị đầu cuối, hoặc đột kích các địa điểm bán thiết bị.

Hồi tháng 6, chính trị gia Israel Naftali Bennett tuyên bố Israel đã đưa lậu hàng chục nghìn thiết bị Starlink vào Iran khi ông giữ chức thủ tướng giai đoạn 2021-2022, nhằm hỗ trợ người biểu tình chống chính phủ.

Từ năm 2023, Iran cũng theo đuổi vấn đề này tại Ban Quy chế Vô tuyến của Liên minh Viễn thông Quốc tế, tìm cách gây sức ép buộc Mỹ và Na Uy – quốc gia có vai trò trong hồ sơ pháp lý về mạng vệ tinh – dừng phát sóng. Ngày 4/10, Bộ Ngoại giao Iran triệu tập đại sứ Na Uy tại Tehran để phản đối việc mà nước này mô tả là không hành động trước hoạt động Starlink trái phép.

Tại một cuộc họp về quản trị vào cuối tháng 9, Thứ trưởng Công nghệ Mohammad Hafez Hakami cảnh báo giới chức rằng Starlink có thể là “chiếc đinh cuối cùng đóng vào quan tài quản trị không gian mạng” của Iran nếu dịch vụ này trở nên phổ biến, do khả năng cung cấp truy cập internet không hạn chế. Ông lưu ý chính phủ từng chặn ứng dụng nhắn tin Telegram sau các cuộc biểu tình về chi phí sinh hoạt giai đoạn 2017-2018, nhưng phải lần đầu ngắt internet trong một tuần trong các cuộc biểu tình toàn quốc năm 2019. WhatsApp và Instagram bị chặn sau các cuộc biểu tình 2022-2023, trước khi xảy ra tình trạng gần như ngắt mạng hoàn toàn trong các cuộc biểu tình tháng 1/2026.

“Nếu xu hướng này tiếp diễn, trong cuộc khủng hoảng tới chúng ta sẽ phải cắt điện, vì Starlink, với tư cách một công cụ mới giúp né tránh quản trị nhà nước, về cơ bản thậm chí không phụ thuộc vào mạng lưới của chúng ta”, ông Hakami nói.

Starlink đã giúp người Iran gửi video về các cuộc biểu tình ra nước ngoài từ năm 2022 bất chấp các hạn chế của nhà nước. Hàng chục nghìn thiết bị đầu cuối được cho là đã được đưa lậu vào nước này kể từ đó, nhưng con số chính xác chưa được xác định.

Do nguy cơ bị trấn áp, nguồn cung hạn chế và chi phí tài chính, hầu hết người dân vẫn không có điều kiện dùng Starlink và phải phụ thuộc vào internet nội địa – mạng chặn phần lớn dịch vụ quốc tế cùng hàng nghìn trang web. Các lệnh trừng phạt và hạn chế ngân hàng của Mỹ càng cản trở người Iran tiếp cận dịch vụ toàn cầu.

Để vượt qua nhiều rào cản, phần lớn người Iran dùng mạng riêng ảo (VPN) và các phương thức khác nhằm truy cập internet tự do. Tuy nhiên, các công cụ này có thể làm giảm tốc độ kết nối, tốn kém hoặc tạo kết nối không an toàn, đe dọa dữ liệu người dùng, và trở nên khó tiếp cận hơn trong thời gian nhà nước ngắt internet.

Theo giới chức, có thể áp thêm hạn chế trong tương lai nếu chiến sự leo thang, sau khi bạo lực giảm tương đối kể từ bản ghi nhớ hiểu biết tháng 6 giữa Mỹ và Iran – văn bản sau đó hết hiệu lực mà không đạt được lệnh ngừng bắn vĩnh viễn.

Người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani nói tại cuộc họp báo hôm thứ Ba rằng các cơ quan nhà nước cố ý làm gián đoạn internet với mục đích bảo vệ người dân và tài sản quốc gia trước các cuộc tấn công mạng. “Rõ ràng là do tầm quan trọng của các cơ sở dữ liệu và dịch vụ dựa trên internet, các cơ quan ra quyết định đôi khi buộc phải giảm tốc độ internet. Chúng tôi không phủ nhận vấn đề này”, bà nói.

Giới chức khẳng định đã cân nhắc dỡ bỏ hạn chế với một số nền tảng, dù chưa có động thái nào được thực hiện. Cuối ngày thứ Ba, truyền thông gắn với nhà nước công bố một văn bản khung về chính sách và quản trị mà ông Aghamiri của hội đồng không gian mạng cho biết đã được xem xét gần hai năm nhưng vẫn được giữ kín vì lo ngại an ninh.

Văn bản không đưa ra mốc thời gian mở lại bất kỳ nền tảng nào; các báo cáo truyền thông nói việc triển khai bị đình trệ do chiến tranh và biểu tình. Theo tài liệu, Google Play và WhatsApp có thể được bỏ chặn, trong khi YouTube và Telegram sẽ phải đàm phán với Iran và chấp nhận một số điều kiện do giới chức xác định để được mở lại – bước đi được đánh giá là cực kỳ khó xảy ra đối với các nền tảng mạng xã hội này.