Iran: Nghị viện phê duyệt kế hoạch chống 'xâm nhập nước ngoài' gây tranh cãi

Ngày 6/8, nghị viện Iran với sự thống trị của phe cứng rắn đã phê duyệt các nguyên tắc chung của một kế hoạch được trình bày như một biện pháp chống lại sự “xâm nhập” từ nước ngoài, tập trung vào lĩnh vực học thuật, truyền thông và văn hóa.

Những người ủng hộ coi đây là nỗ lực bổ sung cho một đạo luật trừng phạt hoạt động gián điệp được thông qua sau cuộc chiến 12 ngày với Israel và Mỹ năm ngoái, nhằm tăng cường an ninh quốc gia trong thời chiến.

Tranh cãi về kế hoạch này nổ ra khi thời hạn của một bản ghi nhớ với Washington hết hiệu lực, trong bối cảnh nguy cơ leo thang quân sự trong cuộc chiến hiện tại của Mỹ-Israel chống Iran. Tuy nhiên, nghị sĩ phe cứng rắn Ruhollah Nejabat cho biết kế hoạch này đã được phê duyệt từ đầu năm nay để chống lại “ảnh hưởng” của kẻ thù Iran.

Dự luật được thông qua trong phiên họp từ xa hôm Chủ nhật (5/8) đã làm dấy lên lo ngại trong công chúng, giới chuyên gia và ngay cả một số thành viên chính phủ, vì nó sẽ tiếp tục cắt giảm quyền tự do cá nhân. Một bản thảo gồm 19 điều trước đó đã được truyền thông nhà nước công bố, và một phiên bản cập nhật gồm 33 điều được phát hành hôm thứ Tư (6/8). Dự luật cần được nghị viện phê chuẩn lần cuối cũng như được Hội đồng Bảo vệ Hiến pháp gồm 12 thành viên thông qua trước khi trở thành luật, một quá trình có thể mất nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Nội dung kế hoạch

Kế hoạch thiết lập các hạn chế rộng rãi đối với việc tiếp xúc với nước ngoài. Phiên bản cập nhật của dự luật định nghĩa “hoạt động” với đối tác nước ngoài bao gồm xuất bản, thống kê, học bổng, hợp tác khoa học, hoạt động truyền thông, mẫu nghiên cứu, tiền, hàng hóa, dịch vụ, tư vấn pháp lý và sản xuất nghệ thuật.

Dự luật chia các quốc gia thành ba nhóm dựa trên mức độ giám sát, với Mỹ và Israel dự kiến nằm trong nhóm cao nhất. Bộ Nội vụ sẽ thiết lập một cổng thông tin để đăng ký các hoạt động liên quan đến nước ngoài, bao gồm trao đổi báo cáo, dữ liệu hoặc số liệu thống kê. Các hội thảo, khóa học hoặc lớp học được nước ngoài hỗ trợ có thể dẫn đến án tù cho người tổ chức và có thể bị phạt đối với người tham gia. Các tổ chức phi chính phủ, đảng phái và hiệp hội phải đăng ký và trong một số trường hợp phải xin phép đối với các khoản tài trợ, hợp đồng, đào tạo hoặc lợi ích khác từ nước ngoài, nếu không sẽ có nguy cơ bị giải thể.

Các hoạt động liên quan đến nước ngoài hiện có phải được đăng ký trong vòng ba tháng kể từ khi cổng thông tin hoạt động. Bộ Giáo dục, Khoa học và Y tế cũng phải đưa nội dung nâng cao nhận thức về “xâm nhập của kẻ thù” và kiến thức truyền thông vào sách giáo khoa và chương trình giảng dạy, với sự tham gia của Bộ Tình báo và Hội đồng Tối cao Cách mạng Văn hóa. Bất kỳ tương tác hoặc hợp tác nào với truyền thông nước ngoài đều yêu cầu đăng ký và xin phép trước. Các cuộc trò chuyện hoặc phỏng vấn không được phép với các phương tiện truyền thông bị coi là thù địch cũng bị cấm, cũng như các phương tiện truyền thông do các đối tác nước ngoài ở hai nhóm hàng đầu sở hữu, quản lý hoặc tài trợ. Người vi phạm có thể đối mặt với án tù từ sáu tháng đến vài năm. Bất kỳ điều gì bị coi là thông tin sai lệch, phân tích hoặc khuyến nghị chính sách được đưa ra theo chỉ đạo của nước ngoài gây hại cho an ninh quốc gia hoặc lòng tin của công chúng có thể bị phạt tù tối đa 30 năm.

Lĩnh vực nghệ thuật và văn hóa cũng không được miễn trừ. Các tác phẩm điện ảnh, âm nhạc, sách và các tác phẩm khác được nước ngoài hỗ trợ hoặc chỉ đạo đặt câu hỏi về các quy tắc tôn giáo bị chỉ trích trong dự luật. Bất kỳ tác phẩm nào mô tả Iran một cách tiêu cực hoặc quảng bá “văn hóa chống Hồi giáo” có thể bị phạt tiền, cấm hành nghề vĩnh viễn và ngừng sản xuất. Các hoạt động của lực lượng vũ trang và Bộ Tình báo, cũng như sự tham gia của các quan chức chính trị vào các hoạt động nước ngoài có liên quan, được miễn đăng ký trên cổng thông tin.

Phản ứng trái chiều

Majid Ansari, phó trợ lý pháp lý của Tổng thống Masoud Pezeshkian, cho biết chính phủ “phản đối rõ ràng” dự luật. Ông Ansari cho rằng kế hoạch này sẽ áp đặt “những hạn chế nghiêm trọng” đối với công việc khoa học, cản trở việc tiếp cận các đồng nghiệp quốc tế của các nhà khoa học Iran, đồng thời làm tổn hại hình ảnh của Iran trên truyền thông quốc tế và “làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu chất xám”. Ông cũng nhấn mạnh kế hoạch này đi ngược lại hiến pháp cũng như quyền công dân và tự do cá nhân. Điểm yếu chính của Iran, theo ông, không đến từ các loại hình “xâm nhập nhỏ lẻ” mà luật này có thể giải quyết, mà từ “các vấn đề quy mô lớn hơn” do “điểm xâm nhập” hiện có và sự giám sát không đầy đủ trong bộ máy.

Hôm tháng trước, Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi nói với truyền thông liên kết nhà nước rằng vụ xâm nhập an ninh dẫn đến vụ ám sát cựu Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và nhiều quan chức cấp cao khác vào cuối tháng 2 có thể vẫn chưa được giải quyết. Ông nói rằng sự xâm nhập dường như không chỉ thu thập thông tin tình báo mà còn bao gồm “định hướng việc ra quyết định”.

Truyền thông địa phương cũng đưa tin rộng rãi về kế hoạch chống xâm nhập. Nournews, một tờ báo trực thuộc Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, nhận xét: “Kế hoạch hiện tại có mùi hạn chế truyền thông và giảm tự do hoạt động của báo chí, đảng phái và thậm chí cả công dân thay vì chống lại sự xâm nhập của người ngoài hành tinh”. Tờ báo kêu gọi xem xét lại kế hoạch. Tuy nhiên, tờ Keyhan cực bảo thủ, có tổng biên tập do lãnh tụ tối cao bổ nhiệm, mạnh mẽ ủng hộ kế hoạch này, cho rằng chỉ những người có mối quan hệ nước ngoài tiềm ẩn mới nên sợ hãi. Tờ Jam-e Jam, thuộc Đài Truyền hình Cộng hòa Hồi giáo Iran, cũng ca ngợi đây là một “nghị quyết cách mạng”. Trong khi đó, truyền thông cải cách tỏ ra ít bị thuyết phục, với tờ Shargh gọi đây là “đạo luật chống truyền thông”.

Chuyên gia pháp lý và giáo sư đại học Kambiz Norouzi, nói với Hãng thông tấn Lao động Iran (ILNA) rằng ông “bối rối” trước kế hoạch này, mà ông cho là “hoàn toàn không nhất quán với các quyền cơ bản của người dân”. Ông Norouzi cho biết các nguyên tắc chung được các nghị sĩ phê duyệt có thể sẽ trải qua những thay đổi đáng kể trước khi được phê duyệt cuối cùng, nhưng thực tế là các nhà lập pháp ủng hộ nhiều biện pháp hạn chế được đưa vào. “Kiểu lập pháp này, vốn phổ biến trong nước, không chỉ không giúp ích cho trật tự pháp luật trong việc điều hành công việc của đất nước, mà còn sẽ lan truyền sự hỗn loạn”, ông Norouzi nói.

Một nhà nghiên cứu y khoa tại Đại học Tehran, người có kế hoạch sang nước phương Tây vào năm tới để học tiến sĩ, cho biết cô không lo ngại ngay lập tức vì nhiều điều khoản còn mơ hồ hoặc quá rộng để có thể thực thi trên toàn quốc. Tuy nhiên, cô nói với Al Jazeera, yêu cầu giấu tên vì lý do an ninh: “Nhưng đây là một tiền lệ đáng lo ngại. Nhiều người trong các nhóm sinh viên và học thuật mà tôi theo dõi đang rất lo lắng và có cái nhìn tiêu cực về những gì sắp tới”. Nhà nghiên cứu này cũng cho biết các sinh viên du học, những người có thể đã phản đối chính phủ trong các cuộc biểu tình ở châu Âu và trên thế giới, có thể gặp các vấn đề an ninh nếu trở về nước theo quy định của dự luật.

Tin tức này cũng thu hút nhiều sự chú ý trên mạng xã hội, nơi người dùng Iran bày tỏ sự thất vọng và lo lắng, đồng thời pha trò đen tối. Một người dùng viết: “Hôm nay tôi đã tải và đọc một bài báo tiếng Anh từ một tạp chí không được Bộ Tình báo phê duyệt. Tôi hy vọng Sepah không theo dõi tôi”, ám chỉ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo.