Iran khôi phục một phần Internet, đa số người dân vẫn bị hạn chế

Tehran, Iran – Chính quyền Iran đã khôi phục một phần truy cập Internet sau ba tháng ngắt kết nối toàn quốc khi chiến tranh với Mỹ và Israel bùng nổ, nhưng các hạn chế vẫn còn đối với đa số người dân.

Chính phủ Iran thông báo vào tuần trước rằng họ đã bắt đầu tiến trình khôi phục Internet về mức trước chiến tranh – vốn đã rất hạn chế do lệnh cắt mạng kéo dài 20 ngày trước đó trong các cuộc biểu tình chết người vào tháng 1.

Động thái này chấm dứt hơn 2.000 giờ gần như cắt Internet toàn bộ tại quốc gia 90 triệu dân, đánh dấu đợt ngắt mạng toàn quốc dài nhất thế giới.

Tuy nhiên, theo nhiều báo cáo người dùng, truyền thông địa phương và phân tích chuyên gia, việc truy cập Internet toàn cầu của người dân Iran vẫn còn rất xa mới được khôi phục hoàn toàn.

Hàng triệu trang web vẫn bị nhà nước chặn, và hầu hết các dịch vụ toàn cầu như YouTube, Instagram, Telegram, WhatsApp, Facebook và Waze đều bị khóa và không được xem xét khôi phục.

Kết nối di động, không dây và cố định chậm và chập chờn ở nhiều mức độ khác nhau, trong khi nhiều ứng dụng và dịch vụ nội địa thường xuyên trục trặc hoặc không tải được.

Một số dịch vụ Google hoạt động, số khác thì không. Trên Windows, Wi-Fi hệ thống liên tục khởi động lại do gián đoạn Internet. Game thủ phải đối mặt với tình trạng “ping cao” gây lag và giật trong trò chơi.

Đa số người dân buộc phải dùng chợ đen để truy cập Internet, nơi những người bán VPN hoặc các phương pháp vượt tường lửa – thường có liên kết với nhà nước – thu lợi nhuận lớn.

Sau khi chính quyền khôi phục một phần băng thông, giá các kết nối này đã rẻ hơn, nhưng nhu cầu VPN tăng vọt, khiến người dùng dễ gặp lừa đảo và phần mềm độc hại.

Kiến trúc lọc

Sau khi mở cửa một phần, chính quyền Iran vẫn áp đặt nhiều lớp hạn chế phức tạp, biến truy cập Internet đầy đủ thành đặc quyền chỉ dành cho một số ít người được nhà nước cho phép.

Nhiều trung tâm dữ liệu chưa được kết nối lại hoàn toàn, các giao thức Internet như IPv6 và HTTP/3 bị chặn, trong khi UDP bị làm nhiễu có chủ đích, theo truyền thông địa phương.

Một chuyên gia nói với Al Jazeera rằng nhiều địa chỉ IP nước ngoài hiện không bị chặn hoàn toàn mà được đặt ở trạng thái “xám” trung gian, nơi kết nối được cho phép bắt đầu nhưng lưu lượng và khối lượng gói dữ liệu bị giới hạn rất nhiều, gây kết nối kém.

Nếu kết nối được “đưa vào danh sách trắng” bởi chính quyền, thì sẽ có ít hoặc không có hạn chế.

Điều này làm gia tăng chỉ trích nhằm vào Tổng thống Masoud Pezeshkian tương đối ôn hòa, người từng vận động tranh cử với cam kết mở lại Internet.

Tờ Sazandegi cải cách chỉ trích chính phủ vì “mở cửa muộn màng” trong một bài xã luận hôm thứ Bảy, trong khi trang KhabarOnline thân nhà nước viết rằng “cơ sở hạ tầng kỹ thuật Internet là nạn nhân của kiến trúc lọc mới”.

Nhưng chính quyền Pezeshkian cũng bị chỉ trích từ phe cứng rắn ủng hộ duy trì cắt mạng gần như hoàn toàn. Truyền thông Iran cho biết một số thành viên cứng rắn của Hội đồng An ninh mạng Quốc gia Tối cao đã cố gắng cản trở tiến trình bằng cách yêu cầu Tòa án Hành chính ra lệnh đình chỉ cơ quan chính phủ ra lệnh mở cửa Internet.

Người phát ngôn chính phủ Fatemeh Mohajerani đã bị chất vấn trên truyền hình nhà nước hôm Chủ nhật, khi người dẫn chương trình nhấn mạnh rằng lệnh tòa vẫn có hiệu lực, do đó tiến trình khôi phục Internet có thể không hợp pháp.

‘Đây không phải Internet’

Nhà chức trách cũng không giải thích rõ họ sẽ làm gì với hệ thống Internet phân cấp đã được mở rộng trong chiến tranh. Theo hệ thống này, người dân Iran được cấp các mức truy cập khác nhau – hoặc không được truy cập – dựa trên nghề nghiệp và các phân loại khác do nhà nước quy định.

Một chương trình gọi là “Internet Pro” cung cấp truy cập ít hạn chế hơn với giá gấp ba lần gói thông thường. Một người dùng có kết nối này qua trường đại học nói với Al Jazeera rằng dịch vụ vẫn hoạt động, và nhà cung cấp không có kế hoạch hủy hoặc hoàn tiền.

Tuy nhiên, công ty viễn thông nhà nước MCI đã âm thầm gỡ trang quảng cáo và đăng ký của “Internet Pro” vào tuần trước.

Trong bối cảnh bất ổn, phần bình luận trên các trang tin nhà nước vẫn tràn ngập sự tức giận và thất vọng về tình trạng gián đoạn Internet, vốn đã ảnh hưởng nặng nề đến doanh nghiệp và người lao động trong nền kinh tế suy yếu.

Nhiều người đã quay lại mạng xã hội, đăng tải video từ chiến tranh, bao gồm cảnh tên lửa dội xuống trụ sở lãnh tụ tối cao ở Tehran vào ngày 28/2. Những người khác chia sẻ trải nghiệm chiến tranh, nhưng điều này không làm dịu bớt sự thất vọng.

“Những gì chúng tôi có bây giờ không phải là Internet,” một cư dân Tehran nói với Al Jazeera, yêu cầu giấu tên. “Đó là sự trở lại trạng thái nửa chặn trước đây, đang được bán như một thành tựu.”