Iran đe dọa tấn công Đông Nam Âu, liệu có khả thi?

Cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran đã diễn ra phần lớn ngoài dự đoán, khi các đồng minh của Washington tỏ ra thiếu nhiệt tình và liên tục cảnh báo về nguy cơ leo thang. Phản ứng của Tehran cũng gây bất ngờ, đặc biệt là các vụ tập kích bằng tên lửa nhằm vào một số quốc gia không tham chiến ở vùng Vịnh và gần đây là Jordan.

Ngoài khu vực Trung Đông, quân đội Iran được cho là đã tìm cách tấn công các mục tiêu xa tới căn cứ quân sự chung Mỹ - Anh trên đảo Diego Garcia, cách Iran hơn 3.780 km. Tehran cũng mới đe dọa nhắm vào khu vực Đông Nam Âu, đặc biệt là Bulgaria.

Căn cứ Bezmer – điểm tựa của Mỹ tại Bulgaria

Vào tháng 7, quốc hội Bulgaria đã thông qua thỏa thuận cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân Bezmer để tiếp nhiên liệu cho máy bay quân sự – một cơ chế hỗ trợ cho chiến dịch của Lầu Năm Góc ở Trung Đông và chống Iran.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã cảnh báo người đồng cấp Bulgaria rằng bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ “hành vi xâm lược” của Mỹ chống Iran sẽ bị Tehran coi là mục tiêu hợp pháp để trả đũa. Theo một bài báo gần đây trên Financial Times trích dẫn các nguồn tin Iran giấu tên, Tehran sẽ cân nhắc tấn công châu Âu nếu Washington leo thang xung đột.

Bà Armida van Rij, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Cải cách châu Âu (Centre for European Reform), nhận định Đông Nam Âu có thể là mục tiêu hấp dẫn đối với Iran: “Khu vực này là điểm yếu của châu Âu, có vị trí chiến lược quan trọng khi sở hữu nhiều căn cứ NATO, nằm trên tuyến tiếp tế chính cho Ukraine và tiếp giáp Biển Đen”.

Nhà báo Angel Petrov tại Sofia, chuyên theo dõi Đông Nam Âu và Trung Đông cho trang tin Dnevnik.bg, cho biết người dân Bulgaria xem chiến tranh Iran là một vấn đề “xa xôi”. Họ không đánh giá cao cuộc chiến này như xung đột Ukraine, và những tác động về giá dầu có vẻ chấp nhận được so với lạm phát chung.

Theo Petrov, chính quyền Sofia thiếu năng lực thể chế để từ chối Washington trong bối cảnh phải xử lý chiến sự Ukraine và một nước Nga ngày càng tích cực. Vì vậy, không ngạc nhiên khi giới chức Bulgaria đáp ứng yêu cầu của chính quyền Trump về việc sử dụng căn cứ Bezmer.

Nếu Iran bắn tên lửa vào căn cứ Bezmer, họ có thể hy vọng làm tăng chi phí hợp tác của Bulgaria với Mỹ và tạo rạn nứt giữa hai nước. Người Bulgaria khi đó sẽ thấy mình bị đe dọa bởi cuộc chiến Iran mà họ thờ ơ, vì một đồng minh Mỹ ngày càng tỏ ra thiếu nhiệt tình trong cuộc chiến Ukraine mà họ coi trọng hơn.

Iran có thể vươn tới châu Âu?

Mặc dù tên lửa Iran chắc chắn có thể vươn tới một phần châu Âu, liệu các cuộc tấn công đó có phục vụ mục tiêu của Tehran hay không lại là chuyện khác.

Ông Ali Bakir, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Các vấn đề Toàn cầu Trung Đông (Middle East Council on Global Affairs), nhận định một cuộc tấn công của Iran vào châu Âu sẽ tạo lợi thế cho ông Trump và khiến Iran bị cô lập sâu hơn. Nếu tấn công các quốc gia như Bulgaria, Iran sẽ buộc châu Âu phải mở thêm một mặt trận trong cuộc xung đột mà nhiều nhà lãnh đạo châu Âu đã từ chối tham gia, gây khó chịu cho Tổng thống Mỹ.

Ông Bakir cho rằng việc kéo châu Âu vào xung đột Iran có thể có lợi cho Nga trong chiến dịch Ukraine, khi làm căng thẳng thêm nguồn lực quân sự châu Âu và “có khả năng kích hoạt một cuộc chiến rộng lớn và nguy hiểm hơn với những hậu quả kinh tế và an ninh quốc tế nghiêm trọng”.

Có thể với Tehran, lời đe dọa tấn công một quốc gia châu Âu yếu thế có giá trị hơn là những quả tên lửa thực sự bắn về hướng châu Âu. Lời đe dọa này có thể định hình chính trị nội bộ châu Âu, duy trì sự chú ý tới một cuộc xung đột ở xa hơn chiến sự Ukraine, khiến các nhà lãnh đạo và người dân châu Âu do dự hơn trong việc hỗ trợ thụ động cho chiến dịch quân sự của Mỹ chống Iran.

Tuyên bố của Iran là nhằm tách châu Âu khỏi chiến dịch của Mỹ. Tuy nhiên, một cuộc tấn công thực sự vào một thành viên của cả EU và NATO sẽ biến châu Âu từ người đứng ngoài thăm dò thành một bên tham chiến, kích hoạt Điều 4 NATO – có thể dẫn tới đáp trả quân sự – và trao cho Washington một liên minh châu Âu mà họ chưa từng tập hợp được.

Hiện tại, kết luận hợp lý là Iran đã kiềm chế vì tính toán rằng một cuộc tấn công bằng tên lửa vào châu Âu có thể mang lại chiến thắng chiến lược cho Washington. Tuy nhiên, một số yếu tố giữ rủi ro tấn công vào châu Âu ở mức trên con số không.

Thứ nhất là “bẫy uy tín”. Sau khi tuyên bố mọi căn cứ được dùng để tấn công lãnh thổ Iran đều là mục tiêu hợp pháp, Tehran đe dọa sẽ mở rộng phạm vi trả đũa nếu bị Mỹ gây sức ép thêm, nhưng lời đe dọa này chỉ hiệu quả khi các đồng minh của Mỹ tin rằng Iran thực sự sẵn sàng hành động.

Thứ hai, Iran có thể không coi đó là tấn công châu Âu, mà là tấn công các tài sản Mỹ đóng trên đất châu Âu. Tehran từng dùng cách phân biệt tương tự trong các vụ tấn công tên lửa vào các quốc gia vùng Vịnh – nơi các nước này bác bỏ và cho rằng người dân, dân thường và cơ sở hạ tầng của họ không nên bị tấn công trong một cuộc chiến mà họ không gây ra, nhưng cho tới nay họ vẫn chưa trả đũa trực tiếp Iran.

Cuối cùng, tính gắn kết trong hệ thống chỉ huy và kiểm soát của Iran rất quan trọng. Nếu quyết định tấn công không do những người hoạch định chiến lược chính trị đưa ra, phản ứng có thể khó lường. Mong muốn đáp trả các cuộc tấn công mới của Mỹ bằng cách nhắm vào điểm yếu được cho là có thể dẫn tới vượt quá tầm kiểm soát.

Tuổi thọ của cuộc xung đột có lẽ là mối đe dọa lớn hơn đối với châu Âu so với khả năng tên lửa Iran – thứ mà hệ thống phòng thủ NATO có thể bảo vệ được. Khi chiến tranh kéo dài, mối nguy thực sự cho châu Âu là một cuộc chiến Mỹ - Iran kéo dài mà Washington coi là “ngủ đông”, gây ra những tác động tài chính tại các đường phố châu Âu và chuyển hướng hỗ trợ khỏi Nga và cuộc chiến Ukraine.