Iran củng cố bộ máy an ninh, bổ nhiệm tư lệnh IRGC kỳ cựu vào vai trò then chốt

Tehran, Iran – Văn phòng Lãnh đạo tối cao Iran, ông Mojtaba Khamenei, đã công bố một loạt bổ nhiệm mới vào các vị trí quan trọng, bao gồm việc chỉ định cựu chỉ huy thời chiến và nhân vật chính trị kỳ cựu đứng đầu cơ quan an ninh hàng đầu của đất nước.

Ông Mohsen Rezaee, từng giữ chức Tổng tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong 16 năm, bao gồm cả thời kỳ chiến tranh với Iraq những năm 1980, đã được bổ nhiệm làm Bí thư Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC) kiêm đại diện của Lãnh đạo tối cao trong cơ quan ra quyết định hàng đầu này vào Chủ nhật.

Sáu vị trí quân sự mới cũng chính thức được lấp đầy hôm thứ Hai, với việc ông Ali Abdollahi, người đứng đầu Bộ tư lệnh chiến tranh chung của Iran, được bổ nhiệm làm Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang và ông Ali Ozmaei được bổ nhiệm làm Tư lệnh Hải quân IRGC. Chuẩn tướng Ahmad Vahidi cũng được xác nhận là Tổng tư lệnh IRGC “với cấp hàm thiếu tướng”, chính thức kế nhiệm ông Mohammad Pakpour, người thiệt mạng trong loạt đòn mở đầu của cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran vào cuối tháng Hai.

Ông Sina Azodi, trợ lý giáo sư về Chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington, cho rằng các cuộc bổ nhiệm này cho thấy không có dấu hiệu nới lỏng nào trong các cuộc đàm phán với Mỹ. “Ít có nghi ngờ rằng Khamenei, Vahidi và giới lãnh đạo IRGC đều chia sẻ quan điểm rằng việc tiếp tục kháng cự Mỹ là cần thiết về mặt chiến lược”, ông Azodi nói với Al Jazeera.

Ông cho biết Rezaee mang lại kinh nghiệm thể chế sâu sắc và quyền lực đáng kể đối với cả các chỉ huy cấp cao IRGC lẫn binh sĩ. “Việc bổ nhiệm ông vì vậy dường như nhằm tăng cường sự gắn kết nội bộ, củng cố quyền kiểm soát của giới lãnh đạo đối với tổ chức, và tận dụng kinh nghiệm của một nhân vật đã góp phần định hình IRGC thành một thể chế quân sự và chính trị như ngày nay”, ông Azodi nói thêm.

Chuyển biến với hàm ý “chiến lược”

Rezaee trước đây là Bí thư Hội đồng Lợi ích, một cơ quan trọng tài cấp cao khác của nhà nước, khi ông ngày càng chuyển sang chính trị và kinh tế vĩ mô sau khi cuộc chiến tranh Iraq kết thúc khiến hàng trăm nghìn người thiệt mạng.

Ông, 71 tuổi, cũng đã giúp xây dựng kế hoạch phát triển quốc gia dài hạn và được trao quyền điều phối kinh tế cấp cao trong nhiệm kỳ tổng thống của Ebrahim Raisi từ 2021 đến 2024. Tuy nhiên, ông chưa từng giữ chức vụ dân cử, dù đã tranh cử tổng thống không thành công bốn lần.

Rezaee trở lại quân phục trong cuộc xung đột hiện tại, trở thành cố vấn quân sự cho lãnh đạo tối cao chỉ hơn một tuần sau khi Mojtaba Khamenei thay thế người cha bị ám sát, Đại giáo chủ Ali Khamenei, vào ngày đầu tiên của cuộc chiến. Kể từ đó, ông đã đưa ra thông điệp thách thức và kiên cường đối với Mỹ, Israel và các bên trong khu vực qua các cuộc phỏng vấn truyền thông và bài đăng trực tuyến.

Rezaee cũng bày tỏ phản đối biên bản ghi nhớ (MoU) ký với Mỹ vào tháng Sáu, vốn tạm thời dỡ bỏ phong tỏa hải quân và đình chỉ các lệnh trừng phạt dầu mỏ để mở lại Eo biển Hormuz. Ông lập luận rằng quan điểm của ông gần với quan điểm của Mojtaba Khamenei, người cuối cùng đã phê duyệt MoU dù còn dè dặt. “Tôi yêu cầu những người bạn phản đối đàm phán hãy chờ đợi, người Mỹ sẽ tự phá hủy nó và sẽ không để nó dẫn đến bất kỳ kết quả nào”, ông nói hồi đầu tháng Bảy, ngay trước khi thỏa thuận bị đình chỉ sau khi các cuộc tấn công nối lại.

Tuần trước, ông nói Mỹ phải thay đổi hành vi, nếu không sẽ phải đối mặt với rủi ro nghiêm trọng và thương vong cho lực lượng của mình. Iran “sẽ không bao giờ cho phép mở một hành lang thứ hai ở Eo biển Hormuz”, ông nói.

Theo các hãng truyền thông nhà nước, 12 trên 13 thành viên có quyền biểu quyết của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đã ủng hộ MoU, với siêu bảo thủ Saeed Jalili là thành viên duy nhất phản đối. Nhưng một số nghị sĩ cứng rắn, truyền thông và những người ủng hộ Cộng hòa Hồi giáo đã chỉ trích thỏa thuận này vì họ cho rằng eo biển không nên được phép mở lại cho đến khi Mỹ nhượng bộ nhiều hơn.

SNSC quy tụ chủ tịch nước, bộ ngoại giao, lực lượng vũ trang và các tổ chức an ninh, tình báo của Iran, đồng thời điều phối liên lạc với văn phòng lãnh đạo tối cao, nơi phải đưa ra phê duyệt cuối cùng cho các quyết định.

Truyền thông địa phương trong những ngày gần đây đưa tin Rezaee có thể sớm đảm nhận vị trí an ninh hàng đầu, với một số nguồn tin cho rằng Tổng thống Masoud Pezeshkian đã phản đối việc bổ nhiệm bằng cách ban đầu từ chối chấp nhận đơn từ chức của cựu lãnh đạo an ninh Mohammad Bagher Zolghadr.

Zolghadr – bản thân là thành viên kỳ cựu của IRGC và là nhân vật tương đối cứng rắn nhưng thực dụng, dù ít thâm niên và kết nối chính trị hơn so với Rezaee – cuối cùng đã bị thay thế. Nhưng ông ngay lập tức được bổ nhiệm làm cố vấn chính trị cho Khamenei, người chưa xuất hiện công khai kể từ khi cuộc chiến bắt đầu.

Một quan chức thuộc lực lượng bán quân sự Basij của IRGC tuần này cho biết truyền thông nhà nước sẽ sớm công bố những bức ảnh mới của lãnh đạo tối cao chụp sau chiến tranh để bác bỏ tuyên bố của Mỹ và Israel rằng ông có thể bị thương nặng trong cuộc không kích ngày 28/2 đã giết chết cha ông và các chỉ huy cấp cao khác.

Hãng thông tấn Mehr liên kết nhà nước tuần này đăng lại video cũ và không ghi ngày của Khamenei, cho thấy ông nói chuyện với một nhóm giáo sĩ và tín đồ trong một cuộc họp. Pezeshkian cũng nói hôm thứ Hai rằng ông vừa có cuộc gặp bảy giờ với Khamenei, trong đó lãnh đạo tối cao nhấn mạnh “đoàn kết”.

Theo bài xã luận của Nournews, hãng tin trực thuộc hội đồng an ninh quốc gia, việc bổ nhiệm Rezaee báo hiệu sự khởi đầu của một “tái cơ cấu chiến lược” rộng lớn hơn phù hợp với hoàn cảnh thời chiến mới của Iran. Bài xã luận bác bỏ quan điểm cho rằng Zolghadr bị loại vì thất bại hoặc bất mãn, hay chính phủ phản đối việc bổ nhiệm, đồng thời nói thêm rằng Rezaee có thể tích hợp tốt hơn các chính sách quân sự, ngoại giao, kinh tế và năng lượng để vượt qua “quản lý phân mảnh”.

“Vấn đề trọng tâm không phải là việc một bí thư rời đi và một người khác đến, mà là các bước đi do ban thư ký SNSC thực hiện trong giai đoạn mới này sẽ hệ trọng đến mức nào”, Nournews viết.

Các nhà phân tích nhận định Zolghadr thân cận với Mohammad Bagher Ghalibaf, chủ tịch quốc hội Iran và là trưởng đoàn đàm phán với Mỹ, nên việc thay thế ông có thể là nỗ lực nhằm kiềm chế ảnh hưởng ngày càng tăng của Ghalibaf. Nhưng Ghalibaf là một trong các quan chức cấp cao đã đăng thông điệp chúc mừng Rezaee hôm thứ Hai – cùng với Vahidi và Chánh án tư pháp mới được tái bổ nhiệm Gholam-Hossein Mohseni-Ejei.

Vahidi, một trong những người quyền lực nhất Iran hiện nay, nói sự hiện diện của Rezaee trong hội đồng có thể “thúc đẩy sự phối hợp chiến lược giữa chiến trường và ngoại giao, cũng như an ninh kinh tế và chính trị với cách tiếp cận kháng cự và quản trị tạo hy vọng”. Bộ Ngoại giao Iran cũng chúc mừng Rezaee nhưng nhấn mạnh tầm quan trọng của các thể chế trong nước cộng hòa Hồi giáo. “Cả thế giới đã thấy rõ trong suốt một năm rưỡi qua rằng đất nước chúng tôi là một đất nước của các thể chế, không phải cá nhân. Đây chính xác là bí quyết cho sự trường tồn và chiến thắng của Cộng hòa Hồi giáo trong những điều kiện đầy thách thức này”, phát ngôn viên Esmaeil Baghaei nói với các phóng viên trong cuộc họp báo hôm thứ Hai.

Phản ứng trước việc bổ nhiệm

Israel đã phản ứng gay gắt với việc bổ nhiệm, chỉ ra rằng Rezaee – cùng với Vahidi – đang bị Interpol phát lệnh truy nã đỏ vì bị cáo buộc liên quan đến vụ đánh bom trung tâm Do Thái ở Buenos Aires, thủ đô Argentina năm 1994, khiến 85 người thiệt mạng. “Chế độ Iran tôn thờ khủng bố, khen thưởng những kẻ chủ mưu và thăng chức họ lên các cấp quyền lực cao nhất”, Bộ Ngoại giao Israel tuyên bố.

Sau khi bổ nhiệm, một số người dùng mạng Iran nhớ lại một số bình luận gây tranh cãi của Rezaee từng làm nên tiêu đề trong nhiều năm. Trong một lần như vậy vào tháng 7/2015, vài tháng trước khi Iran ký thỏa thuận mang tính bước ngoặt với các cường quốc thế giới nhằm dỡ bỏ trừng phạt để đổi lấy hạn chế hạt nhân, Rezaee đã đề xuất sẵn sàng cho một cuộc tấn công mặt đất của Mỹ vào lãnh thổ Iran. “Nếu người Mỹ muốn nhìn Iran với ý đồ xấu hoặc nghĩ đến một cuộc tấn công quân sự, họ có thể chắc chắn rằng trong tuần đầu tiên chúng tôi sẽ bắt giữ ít nhất 1.000 người Mỹ làm tù binh”, ông nói với truyền hình nhà nước. “Sau đó, để giải phóng mỗi người trong số họ, họ sẽ phải trả vài tỷ đô la, điều này có thể giải quyết nhiều vấn đề kinh tế của chúng tôi.”

Ngay sau khi công bố việc bổ nhiệm, đài truyền hình nhà nước đã phát một phân đoạn lịch sử kèm cảnh phim về Rezaee trong thời gian chiến tranh Iraq, mô tả ông là một chỉ huy với “lôgic quân sự mạnh mẽ”. Nhiều người cứng rắn ở Tehran cũng tỏ ra hài lòng với sự thay đổi tại hội đồng an ninh khi một nhân vật cứng rắn, không ngại đối đầu quân sự, nắm quyền, với một số người dùng điều này để tấn công chính phủ ủng hộ thỏa thuận của Pezeshkian. “Sau khi rõ ràng lãnh đạo tối cao đã chọn Mohsen Rezaee làm đại diện của mình trong hội đồng, điều khác trở nên rõ ràng là Pezeshkian đã từ lâu chống lại nhà lãnh đạo về việc thay Zolghadr bằng Rezaee”, nghị sĩ cứng rắn Amirhossein Sabeti, thuộc Mặt trận Paydari của Jalili, nói.