Iran có đang thu phí tàu chở dầu qua eo biển Hormuz?

Xuất khẩu dầu mỏ của Trung Đông đã tăng trở lại vượt mức trước khi cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran nổ ra hồi tháng 2, bất chấp các nỗ lực của Tehran nhằm phong tỏa eo biển Hormuz và tấn công tàu thuyền.

Theo dữ liệu sơ bộ của hãng theo dõi hàng hải Kpler, xuất khẩu dầu thô từ khu vực này đã vượt mức trước chiến tranh trong bốn ngày của tuần cuối tháng 9, đạt từ 19,5 đến 22,5 triệu thùng/ngày. Trước chiến tranh, mức xuất khẩu trung bình khoảng 18 triệu thùng/ngày.

Đà tăng này chủ yếu được giải thích là nhờ các tàu Mỹ hộ tống tàu chở dầu rời khỏi eo biển Hormuz, cùng với việc gia tăng chuyển tải dầu giữa các tàu trên biển nhằm giảm rủi ro bị tên lửa và máy bay không người lái của Iran nhắm tới. Trong khi đó, việc giá dầu vẫn ở mức cao được các nhà phân tích lý giải là do phí bảo hiểm còn cao — xuất phát từ lo ngại bị Iran tấn công — và thị trường đang tính đến khả năng xung đột quay trở lại.

Tuy nhiên, một chuyên gia cấp cao của Kpler tuần trước đưa ra cách lý giải khác cho việc xuất khẩu dầu tăng trong khi giá vẫn cao. Theo bà, các nước vùng Vịnh có thể đang trả tiền cho Iran để được đưa dầu qua eo biển — qua đó chuyển cho Tehran một phần đáng kể giá trị hàng hóa.

Trước chiến tranh, một phần năm lượng dầu và khí tự nhiên xuất khẩu của thế giới đi qua eo biển Hormuz.

Chuyên gia Kpler nói gì?

Michelle Brohard, người đứng đầu bộ phận chính sách và rủi ro địa chính trị của Kpler, gần đây cho rằng một số quốc gia có thể đang trả tiền cho Iran để đi qua eo biển Hormuz.

“Tôi nghi ngờ có một khoản phí đang được trả, giúp các tàu này qua lại an toàn,” bà nói trong một cuộc phỏng vấn tuần trước với chuyên gia năng lượng Rory Johnston.

“Tôi cũng nghi ngờ rằng các quốc gia này biết việc Mỹ hộ tống tàu là không bền vững, và việc họ trả cho Iran 10% hay 20% hàng hóa cũng không bền vững,” bà nói thêm.

“Vì vậy, bạn bắt đầu thấy điều mà tôi gọi là cuộc đua đưa hàng ra ngoài càng nhiều, càng nhanh càng tốt trước khi chiến tranh tái diễn.”

Tuyên bố này chưa được kiểm chứng độc lập, và bà Brohard trình bày đây là suy đoán chứ không phải kết luận dựa trên bằng chứng.

Nhưng ngay từ tháng 3, tạp chí hàng hải Lloyd's List đã đưa tin rằng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã áp đặt hệ thống “trạm thu phí” để kiểm soát lưu lượng tàu qua eo biển.

Chính quyền Trump trong suốt cuộc chiến đã nhiều lần tuyên bố Iran sẽ không được phép thu phí trong bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào với Washington.

Việc eo biển bị phong tỏa đã khiến chi phí nhiên liệu toàn cầu tăng vọt và thử thách các lĩnh vực nông nghiệp trên khắp thế giới.

Lưu lượng qua Hormuz hiện ra sao?

Các thiết bị theo dõi hàng hải cho biết dầu đang ngày càng được đưa ra khỏi Trung Đông nhiều hơn.

Trong tuần cuối tháng 9, mức trung bình bảy ngày đã vượt khoảng 18 triệu thùng/ngày ghi nhận trước khi cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran nổ ra hồi tháng 2 — lần đầu tiên kể từ khi xung đột bắt đầu.

Kpler cho biết xuất khẩu dầu thô không tính Iran cũng đã phục hồi lên ít nhất 16,5 triệu thùng/ngày tính trung bình trong tháng 9.

Xu hướng xuất khẩu dầu tăng vẫn tiếp diễn trong tháng 10. Công ty Dầu khí Nhà nước Iraq hôm thứ Bảy thông báo đã vận chuyển hai triệu thùng dầu thô trên một tàu chở dầu thô cực lớn (VLCC) qua eo biển Hormuz, mà theo tổng giám đốc công ty, đây là hoạt động đầu tiên như vậy của công ty trong nhiều thập kỷ.

Theo Kpler, “40% hiện đi vòng qua Hormuz, và phần lớn dầu thô qua eo biển được chuyển tải ngoài khơi”, với phần lớn chảy qua các đường ống của Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Số liệu xuất khẩu cũng bao gồm nguồn cung vận chuyển qua Biển Đỏ, nơi đang trở thành tuyến thay thế ngày càng quan trọng cho eo biển Hormuz.

Hơn nữa, số liệu của Kpler không tính các tàu có thể đã qua tuyến vận tải then chốt với thiết bị nhận dạng tự động tắt để tránh bị phát hiện.

Tuy nhiên, Iran phản bác các ý kiến cho rằng họ đã mất kiểm soát tuyến đường biển này.

Chỉ huy cấp cao của IRGC, Ali Fadavi, hôm Chủ nhật nói chỉ có ba đến bốn triệu thùng/ngày đi theo tuyến do Mỹ giám sát và mô tả con số đó là “không đáng kể” so với lưu lượng trước chiến tranh.

Trước khi chiến tranh nổ ra bảy tháng trước, eo biển này thường đón khoảng 125 tàu thương mại lớn mỗi ngày, gồm tàu chở dầu, tàu chở khí, tàu chở hàng rời và tàu container.

Giá dầu hiện ở mức nào?

Giá dầu đã giảm nhẹ khi xuất khẩu từ Trung Đông phục hồi. Tuần trước, nhóm G7 cũng công bố quyết định giải phóng 100 triệu thùng dầu từ kho dự trữ khẩn cấp.

Nhưng giá dầu thô vẫn cao hơn đáng kể so với trước chiến tranh. Dầu Brent giao dịch ở khoảng 101,59 USD/thùng hôm thứ Hai, giảm 0,71%, trong khi dầu WTI của Mỹ giảm 1,2% xuống khoảng 90,05 USD.

“Dù xuất khẩu từ khu vực hồi phục, về dài hạn phần lớn sẽ phụ thuộc vào an ninh nguồn cung năng lượng,” bà Susannah Streeter, chiến lược gia đầu tư trưởng tại Wealth Club, nói, đồng thời lưu ý “tình hình vẫn căng thẳng”.

“Eo biển Hormuz vẫn là điểm nóng lớn, với vụ tấn công một tàu chở dầu khác hôm Chủ nhật khiến lo ngại tiếp tục sôi sục về khả năng gián đoạn nguồn cung thêm nữa, đặc biệt nếu các công ty vận tải ngày càng ngần ngại mạo hiểm đưa tàu qua điểm nghẽn quan trọng này.”

Hôm thứ Hai, một tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz đã bị IRGC yêu cầu quay lại hoặc đối mặt nguy cơ bị nhắm tới, theo nhóm Giám sát Vận tải Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) chuyên theo dõi lưu lượng hàng hải.

Tuyên bố của chuyên gia Kpler có cơ sở không?

Học giả Abdul Khalique cho rằng dù suy đoán của chuyên gia Kpler Brohard về một thỏa thuận phí quá cảnh có thể là “hợp lý”, tốt nhất nên mô tả đó là “cơ chế an ninh phi chính thức hơn là một khoản phí hàng hải chính thức”.

“Không có bằng chứng công khai nào xác nhận một hệ thống thu phí có hệ thống, do nhà nước Iran điều hành,” Khalique, người đứng đầu Trung tâm Hàng hải Đại học Liverpool John Moores, nói với Al Jazeera.

Ông cho biết Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) bảo vệ quyền quá cảnh qua các eo biển quốc tế, “khiến các khoản phí chính thức trở nên đáng ngờ về mặt pháp lý”.

Chris Beauchamp, nhà phân tích thị trường trưởng tại IG Group, nói với Al Jazeera rằng kịch bản mà bà Brohard nghi ngờ là “một phần” có thể xảy ra.

“Mọi thứ dường như đang diễn ra âm thầm ở Trung Đông, từ việc Mỹ hộ tống tàu đến việc Iran lặng lẽ thu phí,” ông nói với Al Jazeera.

Hồi tháng 9, chính phủ Mỹ cũng áp đặt trừng phạt với một công ty tài sản số, BitBank, mà họ nói đã được Cơ quan Dịch vụ Hàng hải An toàn Hormuz của Iran — cơ quan do chính phủ nước này lập ra để thu phí cho việc tàu qua eo biển an toàn — sử dụng để chuyển tiền về Tehran.

Tuy nhiên, ông Beauchamp nói thách thức lớn nhất với xuất khẩu dầu hiện nay là điều ông gọi là “vấn đề vận tải”.

“Hệ thống con thoi ở Vịnh đang làm rất tốt việc đưa dầu ra ngoài, nhưng cần rất nhiều tàu, và điều đó đẩy cước vận tải lên cao đồng thời giảm nguồn cung bên ngoài khu vực,” ông nói thêm.

Theo Beauchamp, người mua châu Á cũng đang phải tìm dầu thô từ xa hơn, “kéo dài thời gian vận chuyển”.

“Trước đây là câu chuyện nguồn cung, giờ đây là câu chuyện về cơ chế vận tải cơ bản. Tuy kém hấp dẫn hơn, nhưng có thể nói nó quan trọng hơn nhiều và khó giải quyết hơn,” ông nói.

“Tàu thì không thể đóng qua một đêm.”