IMO tạm dừng kế hoạch sơ tán thủy thủ mắc kẹt ở eo biển Hormuz

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) của Liên Hợp Quốc đã tạm thời đình chỉ kế hoạch sơ tán hơn 11.000 thủy thủ đang mắc kẹt tại eo biển Hormuz, sau khi một tàu chở hàng đi qua tuyến đường thủy này bị trúng đạn.

Tổng Thư ký IMO Arsenio Dominguez cho biết một số thủy thủ đoàn đã được sơ tán, nhưng cơ quan này quyết định tạm dừng chiến dịch cho đến khi có được “những đảm bảo an toàn cần thiết” cho những người liên quan.

Cơ quan Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) cho biết hôm thứ Năm rằng một tàu chở hàng đã bị trúng “một vật thể không xác định” cách khoảng 7,5 hải lý về phía đông nam của Dahit, Oman. Không có thương vong nào được báo cáo.

Sự việc xảy ra bất chấp một bản ghi nhớ (MoU) mà Mỹ và Iran đã ký kết vào tuần trước nhằm chấm dứt xung đột, bao gồm các điều khoản về khôi phục tuyến đường thủy chiến lược này. Iran đã hạn chế tàu thuyền qua lại eo biển này từ đầu tháng 3 sau khi Mỹ và Israel tấn công nước này vào ngày 28/2. Đến tháng 4, Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các tàu liên quan tới Iran cố gắng đi qua tuyến đường thủy.

Kể từ khi MoU được ký kết, hoạt động thương mại đã nối lại qua eo biển, nhưng vẫn tồn tại những bất đồng chính về lộ trình tàu thuyền nên sử dụng và liệu Iran có được phép thu phí hay lệ phí hay không.

Oman và IMO đã đề xuất một hành lang vận chuyển mới có thể đi một phần tránh vùng biển do Iran kiểm soát trực tiếp. Tehran đã bác bỏ kế hoạch này, cho rằng nó được công bố mà không có tham vấn và làm dấy lên lo ngại về an toàn trong khi các hoạt động rà phá bom mìn vẫn đang được tiến hành. Iran không nhận trách nhiệm về vụ tấn công tàu ngoài khơi Oman hôm thứ Năm, nhưng cũng không phủ nhận vai trò của mình.

Cuộc tấn công mới nhất làm gia tăng lo ngại rằng căng thẳng về việc đi lại qua eo biển vẫn chưa được giải quyết.

Tại sao Liên Hợp Quốc sơ tán thủy thủ?

Sau khi chiến tranh Mỹ-Israel với Iran bùng nổ vào ngày 28/2, Tehran và Washington áp đặt các biện pháp hạn chế qua lại đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, khiến hàng nghìn thủy thủ không thể rời khỏi các con tàu bị mắc kẹt trong tuyến đường thủy này.

Hơn một chục thủy thủ đã thiệt mạng trong các cuộc tấn công vào tàu - một số từ tên lửa Mỹ, số khác từ đạn pháo Iran. Hầu hết những người thiệt mạng là người Ấn Độ.

Ngay cả với thỏa thuận tuần trước giữa Washington và Tehran nhằm chấm dứt xung đột, hơn 11.000 thủy thủ vẫn bị mắc kẹt trong eo biển.

Công bố kế hoạch sơ tán hôm thứ Ba, Tổng Thư ký IMO Dominguez cho biết chiến dịch này sẽ được thực hiện với “sự hợp tác chặt chẽ với Iran, Oman, tất cả các quốc gia ven biển khác trong khu vực, Hoa Kỳ và ngành hàng hải”.

Bộ Quốc phòng Oman cho biết chiến dịch này đã được thảo luận trong nhiều tháng và sẽ được thực hiện theo từng giai đoạn.

Đan Mạch cũng thông báo hôm thứ Ba rằng họ sẽ tham gia một sứ mệnh hàng hải đa quốc gia do Pháp và Anh dẫn đầu để giúp khôi phục an toàn hàng hải qua eo biển.

Tại sao tàu bị tấn công?

Tàu chở hàng mang cờ Singapore Ever Lovely đã bị trúng “vật thể không xác định” trong khi đi qua eo biển Hormuz hôm thứ Năm.

Dữ liệu theo dõi tàu từ MarineTraffic cho thấy tàu này đã đi theo tuyến đường phía nam do IMO đề xuất cùng ngày, một hành lang đi gần bờ biển Oman hơn và đã bị Iran bác bỏ.

Cơ quan Hàng hải và Cảng vụ Singapore (MPA) cho biết tàu đã hoàn tất quá cảnh qua eo biển và đang tiếp tục hành trình, đồng thời xác nhận tất cả 21 thành viên thủy thủ đoàn đều an toàn.

Chính quyền Singapore bày tỏ “quan ngại sâu sắc” về vụ tấn công mà họ mô tả là “vô cớ, không thể biện minh và vi phạm luật pháp quốc tế”.

Vụ việc đã khiến IMO tạm dừng kế hoạch sơ tán các thủy thủ bị mắc kẹt. Dominguez nói rằng Ever Lovely “không thực hiện quá cảnh theo khuôn khổ sơ tán của IMO”.

“Tôi luôn nhấn mạnh rằng sự an toàn của các thủy thủ là tối quan trọng. Do đó, để đảm bảo cách tiếp cận phối hợp và an toàn hàng hải, kế hoạch sơ tán sẽ bị tạm dừng cho đến khi có thêm thông tin rõ ràng”, ông nói.

Iran nói gì?

Mặc dù chưa rõ vụ tấn công do Iran thực hiện hay không, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã chỉ trích hành lang vận chuyển mới do Oman và IMO công bố, đồng thời cảnh báo rằng việc qua lại eo biển “chỉ có thể thực hiện qua các tuyến đường do Iran công bố”, theo đài truyền hình nhà nước IRIB.

Kazem Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran, cho biết việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz không thể được đảm bảo cho các tàu thuyền đi qua với “những thỏa thuận mơ hồ, các tuyến đường song song hoặc việc ra quyết định ngoài các cân nhắc của Iran với tư cách là quốc gia ven biển”.

Iran lần đầu tiên công bố bản đồ các tuyến đường hàng hải được phê duyệt vào tháng Tư, hướng tàu thuyền đi sát bờ biển Iran hơn so với trước xung đột.

Cảnh báo mới nhất của IRGC được đưa ra sau khi một tàu chở dầu mang cờ Liberia đi qua eo biển hôm thứ Năm bằng tuyến đường gần bờ biển Oman hơn.

Hôm thứ Sáu, thêm ba tàu chở dầu nước ngoài cố gắng đi qua eo biển Hormuz “không được phép” đã bị quay trở lại sau cảnh báo của IRGC, truyền hình nhà nước Iran đưa tin.

Các nhà phân tích cho rằng việc kiểm soát eo biển Hormuz từ lâu đã là một trong những nguồn đòn bẩy chiến lược quan trọng nhất của Tehran, cho phép nước này gây áp lực lên Mỹ.

Tại sao kế hoạch sơ tán bị đình chỉ?

Phóng viên Resul Serdar Atas của Al Jazeera tại Tehran cho biết vụ tấn công dường như cho thấy Iran sẵn sàng thực thi các cảnh báo của mình về việc đi lại qua eo biển Hormuz, sau khi Tehran khẳng định các tàu thuyền sử dụng tuyến đường Iran hoặc Oman phải phối hợp với chính quyền nước này.

“Hôm qua, Oman công bố các tuyến đường mới cho tàu thuyền qua lại. Nhưng sau đó IRGC đã ra tuyên bố, nói rằng dù tàu đi qua lãnh hải Iran hay Oman, họ cần phải phối hợp đầy đủ với chính quyền Iran”, Atas cho biết.

“Và nếu vi phạm, Iran sẽ hành động tương ứng. Câu hỏi là liệu Iran có thực sự hành động hay không? Câu trả lời là có. Bây giờ, chúng ta đã thấy một tàu chở dầu bị tấn công bằng đạn pháo ở eo biển Hormuz. Lực lượng Vệ binh Cách mạng không nhận trách nhiệm nhưng cũng không phủ nhận.”

Atas nói thêm rằng Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran, cũng cảnh báo rằng bất kỳ thỏa thuận vận chuyển nào được đưa ra mà không tính đến vị thế quốc gia ven biển của Iran đều không thể chấp nhận được.

“Có lẽ, trong những ngày và tuần tới, chúng ta sẽ thấy eo biển Hormuz là một trong những điểm vướng mắc chính.”

Còn những tranh chấp nào khác?

Theo biên bản ghi nhớ tuần trước, Iran đồng ý “thực hiện các sắp xếp, sử dụng những nỗ lực tốt nhất của mình để đảm bảo an toàn cho tàu thương mại qua lại mà không thu phí, trong 60 ngày, từ Vịnh Ba Tư đến Biển Oman và ngược lại”.

Mặc dù thỏa thuận nói rằng hoạt động thương mại sẽ nối lại ngay lập tức, nó cũng thừa nhận rằng các quả mìn được đặt trong xung đột phải được rà phá trước, với tuyên bố “công tác rà phá bom mìn của Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ được thực hiện trong vòng 30 ngày”.

Nó cũng quy định các cuộc thảo luận giữa Iran, Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác về các thỏa thuận trong tương lai để quản lý việc đi lại qua tuyến đường thủy.

Tuy nhiên, thỏa thuận không nêu rõ điều gì sẽ xảy ra sau giai đoạn 60 ngày ban đầu.

Tuần trước, Tehran thông báo sẽ miễn mọi lệ phí quá cảnh trong 60 ngày đó trong khi các cuộc đàm phán với Hoa Kỳ tiếp tục tại Thụy Sĩ, làm dấy lên khả năng phí có thể được áp dụng nếu không đạt được thỏa thuận rộng rãi hơn.

Nhà đàm phán chính của Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, cũng gợi ý rằng Tehran không có ý định quay lại hiện trạng trước chiến tranh.

“Hormuz sẽ không bao giờ trở lại” trạng thái hoạt động như trước xung đột, ông nói. Đề xuất này cũng vấp phải sự phản đối từ Hoa Kỳ và một số quốc gia vùng Vịnh.

Tàu thuyền vẫn đi qua eo biển không?

Vận tải thương mại đã dần dần nối lại, mặc dù lưu lượng vẫn thấp hơn nhiều so với mức bình thường. Trước xung đột, có từ 120 đến 140 tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày.

Theo công ty phân tích hàng hải Kpler, 54 tàu thương mại và năng lượng đã được xác nhận đi qua eo biển hôm thứ Năm, giảm so với 70 tàu được xác nhận qua lại vào ngày hôm trước.

“Các chuyển động từ Tây sang Đông chiếm ưu thế, trong khi Tuyến đường Oman chiếm tỷ trọng lớn nhất trong số các lộ trình được xác định. Tuy nhiên, tính minh bạch của tuyến đường vẫn chưa đầy đủ, với một số điểm giao cắt được ghi nhận là Tối hoặc Không xác định.

“Một vụ phóng đạn được báo cáo nhằm vào một tàu chở hàng ở phía đông nam Dahit, Oman, làm tăng thêm rủi ro vận hành, nhấn mạnh khoảng cách giữa việc cải thiện dòng chảy vật chất và các điều kiện an ninh hàng hải vẫn còn mong manh”, Kpler cho biết thêm.