IAEA yêu cầu cơ chế xác minh chặt chẽ đối với chương trình hạt nhân Iran

Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Rafael Grossi, ngày 27/6 đã nhấn mạnh sự cần thiết phải có một “hệ thống xác minh rất mạnh mẽ” để giám sát chương trình hạt nhân của Iran. Ông kêu gọi cơ quan này được tiếp cận toàn bộ các địa điểm liên quan, đồng thời lưu ý rằng việc đảm bảo Iran không thể phát triển vũ khí hạt nhân là mục tiêu chính của thỏa thuận ngừng bắn sơ bộ với Mỹ.

Phát biểu với báo giới, ông Grossi nói: “Chính phủ Iran đã khẳng định rất rõ ràng rằng việc phát triển vũ khí hạt nhân không phải là ý định của họ, nhưng tất nhiên, ý định thôi là chưa đủ. Để có sự chắc chắn, chúng tôi cần một hệ thống xác minh rất mạnh mẽ ngay khi có thể thực hiện.”

Mỹ và các đồng minh phương Tây từ lâu đã cảnh báo rằng chương trình hạt nhân của Iran có thể nhằm phát triển năng lực chế tạo vũ khí. Tehran luôn bác bỏ cáo buộc này, khẳng định chương trình của họ hoàn toàn vì mục đích dân sự. Tuy nhiên, ông Grossi nhấn mạnh: “Quan điểm của IAEA không phải là phán xét ý định, nhưng chúng tôi cũng không thể chấp nhận mọi thứ chỉ dựa trên bề mặt. Chúng tôi phải xác minh ở mọi nơi.”

Việc thanh sát các cơ sở hạt nhân của Iran – vốn bị Mỹ và Israel tấn công trong một cuộc chiến kéo dài 12 ngày vào tháng 6/2025 – đã trở thành điểm bất đồng chính khi Washington và Tehran tiếp tục đàm phán để đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài dựa trên bản ghi nhớ 14 điểm được ký kết đầu tháng này.

Tehran từng đình chỉ hợp tác với IAEA sau các cuộc tấn công vào năm ngoái. Đến tháng 9, Iran đồng ý cho phép các thanh sát viên quay trở lại, và các quan chức IAEA đã đến thăm một số cơ sở hạt nhân. Tuy nhiên, Iran vẫn chưa cho phép tiếp cận các địa điểm hạt nhân từng bị ném bom, và kho urani làm giàu của nước này vẫn chưa được kiểm kê đầy đủ.

Cuộc chiến tuyên bố

Cả Mỹ và Iran đều đưa ra những tuyên bố mâu thuẫn về vấn đề này trong bối cảnh các cuộc đàm phán nhằm đạt được lệnh ngừng bắn dài hạn. Mỹ tuyên bố việc thanh sát đã được thống nhất hoàn toàn trong bản ghi nhớ và các cuộc thảo luận sau đó; ngược lại, Iran cho rằng các cuộc thảo luận về chủ đề này hiện vẫn còn hạn chế.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran, Kazem Gharibabadi, ngày 25/6 tuyên bố rằng việc tiếp cận các cơ sở hạt nhân bị tấn công và vật liệu liên quan sẽ được xem xét và giải quyết “trong khuôn khổ một thỏa thuận cuối cùng” với Mỹ. Ông nhấn mạnh rằng các cuộc thanh sát của Liên Hợp Quốc phụ thuộc vào việc Mỹ thực hiện các biện pháp cụ thể để dỡ bỏ mọi lệnh trừng phạt.

Đáp lại, Tổng thống Mỹ Donald Trump bác bỏ những tuyên bố của Tehran, cho rằng Iran đã đồng ý “mức thanh sát hạt nhân cao nhất”. Ông Grossi ghi nhận một “cuộc chiến tuyên bố” đang diễn ra, nhưng chỉ ra rằng bản ghi nhớ đã nêu rõ phần hạt nhân của thỏa thuận sẽ được IAEA giám sát. “Công việc kỹ thuật đã bắt đầu, và chúng tôi hy vọng sẽ có mặt ở đó sớm,” ông nói.

Về thời điểm, ông Grossi cho rằng “việc chúng tôi đến trong một tuần hay hai tuần không phải là vấn đề quyết định”, đồng thời lưu ý rằng bản ghi nhớ có nhiều yếu tố khác ngoài vấn đề hạt nhân. Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Iran một lần nữa bác bỏ các cáo buộc liên quan đến chương trình hạt nhân, khẳng định chương trình này là “hòa bình” và kêu gọi các quốc gia thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh hợp tác với Tehran để thiết lập một khu vực phi vũ khí hạt nhân ở Tây Á.