Hiệp ước phòng thủ Mecca: Tín hiệu mới về an ninh Trung Đông

Hiệp ước phòng thự chung mới giữa Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan, được ký tại Mecca vào thứ Sáu, đã đặt ra câu hỏi về bối cảnh địa chính trị đang thay đổi của Trung Đông, nơi hệ lụy từ cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran khiến một số quốc gia tìm kiếm thỏa thuận mới để bảo vệ an ninh.

Hiệp ước, mang tên Hiệp định Phòng thự chung Mecca, quy định rằng bất kỳ cuộc tấn công vũ trang nào nhằm vào một trong ba nước sẽ được coi là cuộc tấn công chống lại tất cả. Văn bản cũng nêu rõ mục tiêu tăng cường hợp tác quốc phòng trên mọi phương diện giữa ba bên.

Nghi ngờ về cam kết của Mỹ

Dù hiệp ước chưa rõ sẽ được triển khai ra sao, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận này phản ánh câu hỏi ngày càng lớn về độ bền của các bảo đảm an ninh từ Mỹ. Kristian Coates Ulrichsen, chuyên gia về Trung Đông tại Viện Baker thuộc Đại học Rice, nhận định: "Các quốc gia trong khu vực đã nuôi dưỡng nghi ngờ ngày càng lớn về độ tin cậy của quan hệ an ninh với Mỹ trong hơn một thập kỷ". Việc Mỹ bắt đầu chiến dịch quân sự chống Iran và diễn biến đến nay chỉ làm sâu sắc thêm mối lo này, thúc đẩy họ đa dạng hóa quan hệ quốc phòng.

Tuy nhiên, Ulrichsen lưu ý rằng các hiệp ước mới có thể không nhằm "thay thế hoặc phủ nhận vai trò của Mỹ, mà chỉ bổ sung thêm lựa chọn chiến lược và chính sách" cho các nước.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump chưa đưa ra bình luận, nhưng Sina Toossi, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, coi đây là dấu hiệu địa chính trị lớn cho thấy trật tự khu vực đang được định hình lại sau chiến tranh Iran. "Ý nghĩa ít về một liên minh quân sự chính thức, mà nói lên cách các quốc gia đang đánh giá lại an ninh", Toossi nói.

Mối quan hệ Mỹ-Saudi Arabia kéo dài hàng thập kỷ dựa trên lợi ích an ninh chung. Nhưng hiệp ước này có thể cho thấy Riyadh đang muốn mở rộng liên minh, "không chỉ phụ thuộc chủ yếu vào Washington, Saudi Arabia đang đa dạng hóa quan hệ đối tác an ninh và tạo nền tảng cho các sắp xếp an ninh nội khối".

Truyền thông cũng cho biết các đối tác của Mỹ ở Trung Đông bất bình khi chính quyền Trump phát động cuộc chiến chống Iran từ tháng Hai mà ít cân nhắc tác động lên đồng minh. Lực lượng Iran đã phóng loạt tên lửa, máy bay không người lái vào căn cứ Mỹ, gây thương vong, cùng nhắm vào cơ sở hạ tầng dân sự như năng lượng, nhà máy khử muối. Việc Tehran đóng cửa eo biển Hormuz cũng gây tổn hại kinh tế lớn cho các nước trong vùng, trong khi Washington gặp khó trong cung cấp đạn phòng không cho đối tác vì ưu tiên cho Israel.

Răn đe theo chuẩn mực

Brett McGurk, cựu kiến trúc sư chính sách Trung Đông dưới thời Joe Biden, mô tả đây là "thời kỳ trống trơn" ở Trung Đông. Nhưng các nhà phân tích nhấn mạnh hiệp ước an ninh ngày thứ Sáu nên được hiểu là nỗ lực bổ sung hợp tác quốc phòng giữa các nước và nhằm răn đe Iran.

Yasmine Farouk, chuyên gia tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, khẳng định: "Các nước này đều là đối tác của Mỹ, họ nhận ra không có khuôn khổ nào thay thế được Mỹ". Farouk cũng cảnh báo không nên xem hiệp ước là bước tiến tới đối đầu lớn hơn với Iran, vì cả ba nước đều kêu gọi hòa giải và giảm leo thang từ khi Mỹ-Israel tấn công Iran cuối tháng Hai.

"Điểm chung của các nước này là họ không tìm kiếm leo thang khu vực", Farouk nói, nhấn mạnh tầm quan trọng của thỏa thuận có thể gần với "răn đe theo chuẩn mực" hơn. Iran, theo bà, sau chiến tranh trở nên cứng rắn và tự tin hơn vào khả năng dùng vũ lực, do đó "đây là góc nhìn dài hạn về hợp tác chiến lược, không chỉ là hiệu ứng răn đe".