Hàng chục nghìn thủy thủ mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư giữa lúc Mỹ và Iran cân nhắc thỏa thuận hòa bình

Một thủy thủ người Ấn Độ xin giấu tên tên là Anish cho biết anh đã bị mắc kẹt tại một cảng của Iran suốt gần 10 tuần, kể từ trước khi Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động "Chiến dịch Thịnh nộ cuối cùng" vào ngày 28/2. Anish đến vùng nước Shatt al-Arab trên một tàu chở hàng và không thể rời đi kể từ đó.

"Chúng tôi đã phải đối mặt với toàn bộ tình hình ở đây, chiến tranh, tên lửa. Tâm trí chúng tôi bị xáo trộn ghê gớm", Anish nói với Al Jazeera. Anh sống chủ yếu bằng khoai tây, hành tây, cà chua và bánh mì dẹt, nhưng nghe nói lương thực và nước uống trên các tàu khác đang cạn kiệt.

Một số đồng nghiệp người Ấn Độ của Anish đã kịp hồi hương qua biên giới Iran-Armenia, nhưng nhiều người vẫn ở lại vì chưa nhận được lương. "Một số bị mắc kẹt vì các đại lý Ấn Độ không trả lương. Một số khác vì đại lý Iran nói sẽ không cấp đô la để đến Armenia", Anish kể.

Ước tính khoảng 20.000 thủy thủ bị mắc kẹt sau khi Iran đóng cửa eo biển Hormuz để trả đũa các cuộc tấn công của Mỹ và Israel. Trước chiến tranh, eo biển này là một trong những tuyến đường vận chuyển quan trọng nhất thế giới, chở khoảng 1/5 nguồn cung dầu khí toàn cầu và 1/3 thương mại phân bón đường biển.

Dù Mỹ và Iran tuyên bố ngừng bắn từ ngày 7/4, các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ cho biết đã "đánh chặn" và "loại bỏ" các mối đe dọa từ Iran sau khi ba tàu khu trục Mỹ bị tấn công. Iran nói đã trả đũa sau khi Mỹ nhắm vào một tàu chở dầu trong lãnh hải nước này. Tehran cũng cáo buộc Washington vi phạm ngừng bắn khi không kích các khu dân sự, trong đó có đảo Qeshm.

Iran cho phép tàu thuyền đi qua lãnh hải có thu phí, nhưng vẫn bắn vào tàu thương mại. Mỹ phong tỏa cảng Iran từ ngày 13/4. Hãng tin tình báo hàng hải Lloyd's List cho biết ít nhất bốn tàu thương mại bị bắn kể từ đầu tuần, trong khi một tàu container của Pháp báo cáo bị tấn công. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ước tính ít nhất 10 thủy thủ thiệt mạng, còn nghiệp đoàn thủy thủ Iran cho biết 44 người Iran đã chết tính đến ngày 1/4.

Tổng thống Trump nói các cuộc đàm phán với Iran "rất tốt" và một thỏa thuận hòa bình "rất khả thi", nhưng chưa rõ hai bên tiến gần đến thỏa thuận đến mức nào. Mỹ từng thông báo sẽ dẫn tàu mắc kẹt ra khỏi eo biển từ ngày thứ Hai, nhưng sau đó tạm dừng chưa đầy 48 giờ để theo đuổi đàm phán.

Các nhóm lao động cho biết triển vọng bị giam giữ ngoài việc mắc kẹt trên biển đã tạo ra "trạng thái sợ hãi gia tăng". Stephen Cotton, Tổng thư ký Liên đoàn Công nhân Vận tải Quốc tế (ITF), cho biết từ đầu năm, lực lượng quân sự đã lên tàu như thời thế kỷ 17. "Điều đó thật đáng sợ, vì họ chỉ là thủy thủ, chỉ là công nhân".

IMO gọi tình hình là một cuộc khủng hoảng nhân đạo "chưa từng có". Điều kiện làm việc khác nhau tùy chủ tàu. Thủy thủ trên các tàu của hãng lớn được trả phụ cấp nguy hiểm, nhưng những người làm việc cho các công ty nhỏ hơn phải vật lộn để được trả lương. Saman Rezaei, Tổng thư ký Nghiệp đoàn Thủy thủ Iran, nói nhiều thủy thủ nước ngoài làm việc qua "các đại lý bất thường" không đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Việc luân chuyển thủy thủ trở thành áp lực lớn. Công ước Lao động Hàng hải 2006 quy định thủy thủ không phải làm việc quá 12 tháng trên tàu, nhưng việc hồi hương rất phức tạp và tốn kém. John Bradford, cựu sĩ quan Hải quân Mỹ, nhận xét tàu không thể di chuyển, chuyến bay bị gián đoạn, nhiều người không còn lựa chọn nào khác ngoài ở lại tàu sau thời gian luân chuyển dự kiến.

Steven Jones, người sáng lập "Chỉ số Hạnh phúc của Thủy thủ", cho biết điểm số hạnh phúc tự báo cáo của các thủy thủ giảm khoảng 5% trong chiến tranh. Một thủy thủ kể: "Điều khiến tôi sợ nhất là ý nghĩ một máy bay không người lái hoặc tên lửa bị đánh chặn rơi trúng chúng tôi". Nhiều người đã chuẩn bị kế hoạch sơ tán: "Tôi đã bảo thủy thủ của mình cách chạy, nhảy từ đâu và mang gì nếu có chuyện xảy ra".

Ngay cả khi eo biển mở cửa trở lại, dòng chảy thương mại sẽ mất thời gian để bình thường do cơ sở hạ tầng bị hư hại. Iran được cho là đã rải thủy lôi hỗn loạn và không thể xác định vị trí tất cả. Scott Savitz, chuyên gia của Rand Corporation, cho biết có thể thiết lập hành lang thoát trong vài ngày, nhưng dọn sạch thủy lôi có thể mất vài tuần hoặc vài tháng.

IMO thông báo đang lập kế hoạch sơ tán ưu tiên dựa trên nhu cầu nhân đạo, nhưng cần tất cả các bên ngừng tấn công. Cotton cảnh báo: "Đây là thời điểm rất nguy hiểm. Đừng đi qua nếu bạn không biết an toàn, nhưng tôi không nghĩ ai thực sự biết điều gì còn an toàn nữa".

Các nhà vận động lo ngại chủ tàu có thể bỏ rơi tàu mà không thanh toán lương. Anish, thủy thủ Ấn Độ, cho biết đã không được đại lý Dubai trả lương trong 9 tháng. Hợp đồng của anh kết thúc vào ngày 20/5, nhưng anh lo lắng công ty sẽ giữ lại khoản tiền. "Có thể công ty sẽ trả lương cho tôi sau đó. Tôi không biết", anh nói.