Tại Kenya, câu chuyện của Lona Chepkemoi, 33 tuổi, mẹ của năm con, là một minh chứng rõ nét cho cuộc tranh luận về ngôn ngữ giảng dạy. Sau khi trượt kỳ thi cuối cấp năm 2008 và không đủ tiền học trung học, Chepkemoi tưởng như giấc mơ trở thành nhà thiết kế thời trang đã khép lại. Nhưng năm 2023, nhờ học bổng từ nghị sĩ địa phương, cô trở lại trường cao đẳng kỹ thuật.
Khác với những trải nghiệm trước đây, Chepkemoi ngạc nhiên khi thấy các bài học được giảng dạy một phần bằng tiếng Kalenjin – tiếng mẹ đẻ của cô, kết hợp với tiếng Swahili và tiếng Anh. “Khi vào trường cao đẳng, tôi cảm thấy như ở nhà vì ngôn ngữ giảng dạy là tiếng mẹ đẻ, khác hẳn hồi đi học chỉ có tiếng Anh. Ngôn ngữ ở đây dễ chịu, khiến tôi hiểu bài rất tốt”, cô nói.
Câu chuyện của Chepkemoi phản ánh một thực tế toàn cầu. Theo báo cáo của UNESCO, khoảng 40% người học trên thế giới không được dạy bằng ngôn ngữ mà họ hiểu rõ, con số này lên tới 90% ở một số nước có thu nhập thấp và trung bình.
Tại Kenya, chính sách giáo dục quy định giảng dạy bằng tiếng mẹ đẻ ở những năm đầu tiểu học (lớp 1-3), sau đó tiếng Anh và tiếng Swahili trở thành ngôn ngữ chính. Trên thực tế, các lớp học thường xuyên chuyển đổi ngôn ngữ tùy theo vùng miền, năng lực giáo viên và học sinh.
Chồng của Chepkemoi, Philemon Tonui, cũng theo học cùng trường. Dù đã hoàn thành trung học nhưng Tonui không thể thi tốt nghiệp vì thiếu tiền. Anh chia sẻ: “Không gì có thể so sánh với việc học bằng tiếng mẹ đẻ. Tôi nghĩ nếu tất cả các cấp học đều được giảng dạy bằng tiếng mẹ đẻ, nhiều người sẽ thành công hơn trong học tập”.
Ismael Kiplang’at, 28 tuổi, thợ xây, cũng từng là học viên tại đây. Anh nhớ các giảng viên đã cố gắng giảng dạy bằng nhiều ngôn ngữ để đảm bảo mọi học viên đều hiểu. “Nếu giáo dục chỉ là những lớp học tiếng Anh nhàm chán như trước kia, tôi sẽ không thể theo đuổi đam mê và kiếm sống bằng nghề xây”, anh nói. Dù vậy, Kiplang’at vẫn luyện tiếng Anh hàng ngày vì hy vọng học lên cao và làm việc ở nước ngoài.
Hệ thống giáo dục Kenya, giống nhiều nước châu Phi, đang đối mặt với thách thức kép: học tập hiệu quả nhất bằng ngôn ngữ quen thuộc, nhưng tiếng Anh lại là chìa khóa cho giáo dục đại học, việc làm chính thức và cơ hội toàn cầu. Ông Shadrack Tonui, Chủ tịch Hiệp hội các cơ sở đào tạo kỹ thuật Kenya, nhận định: “Nhìn chung, tiếng Anh là ngôn ngữ giảng dạy chính. Nhưng cần linh hoạt sử dụng ngôn ngữ mà người học có thể hiểu ở các cấp thấp hơn”. Ông cũng chỉ ra rằng các trường tập hợp học viên từ nhiều nền tảng ngôn ngữ khác nhau, khiến việc chỉ dùng một ngôn ngữ địa phương là bất khả thi.
Đối với Kiplang’at, cuộc tranh luận cuối cùng chỉ xoay quanh một câu hỏi: sự thấu hiểu. “Tôi tự hỏi tại sao ai đó ở châu Âu, châu Á hay Mỹ lại được học bằng ngôn ngữ họ lớn lên, trong khi chúng tôi phải cạnh tranh bằng ngôn ngữ của họ”, anh nói.
