Giấc mơ Chabahar của Ấn Độ tại Iran có chấm dứt?

New Delhi, Ấn Độ — Quan hệ Mỹ - Ấn lại rơi vào ngã rẽ, lần này vì khoản đầu tư kéo dài một thập kỷ của New Delhi vào Cảng Chabahar của Iran.

Dự án kết nối tham vọng nhất của Ấn Độ tại khu vực lân cận mở rộng có nguy cơ đi vào ngõ cụt sau khi lệnh miễn trừ trừng phạt của Mỹ áp lên dự án hết hạn vào Chủ nhật, không có dấu hiệu Washington sẽ gia hạn. Cảng từng là trung tâm hy vọng của Ấn Độ nhằm xây dựng hành lang thương mại và quá cảnh tới Afghanistan và Trung Á lục địa.

Mỹ gây áp lực buộc kinh tế Iran sụp đổ thông qua chiến dịch trừng phạt mạnh nhằm chặn nguồn thu của nước này.

Động thái mới nhất là phong tỏa hải quân các cảng Iran, trong khi Tehran tuyên bố kiểm soát eo biển Hormuz. Ấn Độ phụ thuộc nặng vào tuyến đường biển hẹp này để nhập năng lượng và đang đàm phán với Iran nhằm đảm bảo lưu thông.

Vậy, giấc mơ Chabahar của Ấn Độ đã chết?

Lợi ích của cảng Chabahar với Ấn Độ

Tọa lạc tại đông nam Iran, bên vịnh Oman, cảng Chabahar gồm hai bến: Shahid Kalantari và Shahid Beheshti. Ấn Độ tham gia phát triển bến Shahid Beheshti và đầu tư ít nhất 120 triệu USD trang thiết bị.

Nhờ vị trí địa lý, cảng được xem là nền tảng kinh tế và chiến lược của Ấn Độ suốt hai thập kỷ.

Hiện Pakistan - đối thủ truyền kiếp và có vũ khí hạt nhân - nằm giữa Ấn Độ và Afghanistan cũng như Trung Á. Do căng thẳng dai dẳng với Pakistan, Ấn Độ không thể dùng đường bộ tới các khu vực này.

Cảng Chabahar giúp Ấn Độ khắc phục bằng đường biển: vận chuyển từ cảng Iran tới bờ biển phía tây Iran, sau đó qua đường bộ và đường sắt xuyên Iran tới Afghanistan và Trung Á. Ấn Độ đã nhiều lần dùng tuyến này suốt thập kỷ qua.

Ngoài ra, còn có lý do chiến lược thứ hai. Tháng 11/2016, Pakistan khánh thành cảng nước sâu Gwadar do Trung Quốc tài trợ tại cửa vịnh Oman. Dù là cảng thương mại, sự hiện diện của Trung Quốc khiến Ấn Độ lo ngại nó có thể được dùng để thách thức kinh tế hoặc quân sự qua các chiến dịch hải quân.

Chabahar cung cấp lối thoát: cách Gwadar khoảng 140km về phía tây, cũng là cảng nước sâu trên vịnh Oman, giúp Ấn Độ có vị thế chiến lược nhằm giảm thiểu rủi ro từ Gwadar.

Cảng Chabahar cũng là điểm nút phía nam của Hành lang Vận tải Bắc-Nam quốc tế (INSTC) - mạng lưới đường sắt, đường bộ và đường biển dài 7.200km kết nối Nga và Ấn Độ qua Iran.

"Chabahar quan trọng trong nỗ lực kết nối của Ấn Độ tới Trung Á, khu vực khó tiếp cận với New Delhi," Kabir Taneja, chuyên gia tại Quỹ Nghiên cứu Observer (Ấn Độ), nói.

"Cảng Iran và hành lang INSTC mang lại khoản đầu tư cốt lõi và khả năng tiếp cận các khu vực như Afghanistan vốn đa dạng hóa đường ra biển," Taneja nói với Al Jazeera.

Ấn Độ và Iran nhất trí phát triển cảng từ năm 2003, nhưng bị đình trệ vì các đợt trừng phạt Mỹ. Đàm phán hồi sinh sau khi Mỹ nới lỏng trừng phạt theo thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015.

Năm 2016, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi thăm Tehran, công bố kế hoạch xây dựng và vận hành cảng sau hội đàm với Tổng thống Hassan Rouhani, cam kết đầu tư 500 triệu USD phát triển cảng chiến lược này.

Cảng hoạt động tối thiểu trước khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018 và tái trừng phạt Iran. Ấn Độ nhanh chóng được Trump miễn trừ để tiếp tục phát triển Chabahar, khi Afghanistan lúc đó có chính phủ do Mỹ hậu thuẫn cần viện trợ Ấn Độ qua cảng.

Từ khi Taliban nắm quyền tại Kabul năm 2021, quan hệ Afghanistan-Pakistan xuống đáy, thường xuyên xung đột biên giới.

Cảng Chabahar hiện có bị trừng phạt?

Dù Trump có chính sách "gây áp lực tối đa" nhằm chặn nguồn thu Iran, Bộ Tài chính Mỹ ban đầu miễn trừ Chabahar khỏi trừng phạt năm 2018.

Nhưng tháng 9/2025, chính quyền Trump nhiệm kỳ hai tuyên bố hủy mọi miễn trừ trừng phạt Iran, bao gồm Chabahar. Ấn Độ vận động và được gia hạn đến ngày 26/4/2026, sau khi hứa giảm dần hoạt động tại đây.

Ấn Độ cũng thanh toán 120 triệu USD đầu tư đã cam kết vào tháng 2 năm nay, làm dấy lên chỉ trích từ phe đối lập, cáo buộc chính phủ Modi nhượng bộ áp lực Mỹ, từ bỏ dự án chiến lược quan trọng.

"Việc Ấn Độ rút lui khỏi Chabahar ngay khi Mỹ gây áp lực là điểm thấp mới trong chính sách đối ngoại của chính phủ này," Pawan Khera, phát ngôn viên đảng Quốc đại - đối lập chính, nói. "Chính phủ Ấn Độ để Washington chi phối lợi ích quốc gia đến bao giờ?"

Sau khi lệnh miễn trừ hết hạn, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ấn Độ Randhir Jaiswal cho biết New Delhi đang thảo luận vấn đề với Tehran và Washington. "Xung đột hiện tại cũng là yếu tố phức tạp hóa," Jaiswal nói thêm.

Lựa chọn của Ấn Độ hiện nào?

Năm ngoái, một ngày trước khi lệnh trừng phạt Mỹ có hiệu lực (trước khi được gia hạn), các quan chức do New Delhi bổ nhiệm của Công ty TNHH Cảng Toàn cầu Ấn Độ (IPGL) quản lý cảng Chabahar đã từ chức, website bị gỡ.

Tháng 2 năm nay, chính phủ Ấn Độ không phân bổ ngân sách cho Chabahar trong dự toán hàng năm, lần đầu tiên trong gần một thập kỷ.

Giáo sư Rajan Kumar, Đại học Jawaharlal Nehru (New Delhi), cho rằng Ấn Độ không còn lựa chọn nào ngoài chờ xung đột tại Trung Đông kết thúc. "Cho đến khi xung đột kết thúc và Iran vẫn bị trừng phạt nặng, Ấn Độ không có nhiều lựa chọn."

New Delhi được cho là đang tìm cách chuyển nhượng phần vốn của IPGL tại Khu tự do Chabahar cho một thực thể Iran để vận hành. Tuy nhiên, chưa có thỏa thuận nào đạt được. Các nhà phân tích cho rằng việc chuyển nhượng có thể cho phép Ấn Độ quay lại quản lý cảng khi lệnh trừng phạt Iran được dỡ bỏ trong tương lai.

"Chabahar thực sự trở thành khoản cược thua lỗ trong vài năm qua, là tài sản hư hỏng," Michael Kugelman, chuyên gia cao cấp tại Hội đồng Đại Tây Dương, nói. "Có thể có kịch bản sau này Ấn Độ nắm cơ hội, nhưng với chiến tranh tại Iran và căng thẳng Mỹ, quan hệ sẽ rất căng thẳng."

Ấn Độ sẽ đối mặt thách thức trừng phạt lớn nếu tiến hành dự án Chabahar. Kugelman nói: "Sẽ ngày càng khó tránh rủi ro trừng phạt Mỹ." Ông cho rằng, tốt nhất Ấn Độ sẽ chơi trò dài hạn và tìm cách quay lại, tệ nhất "New Delhi sẽ phải chấp nhận thua lỗ và rút lui."

Tuy nhiên, Anwar Alam, chuyên gia cao cấp tại Quỹ Phối cảnh Chính sách (New Delhi), cho rằng quyết định cuối cùng của Ấn Độ về Chabahar phụ thuộc vào ưu tiên. Ấn Độ có thể quản lý trừng phạt và đạt thỏa thuận với Mỹ và Iran mà không cần rời Chabahar. "Nhưng nếu ưu tiên lớn hơn là giữ quan hệ tốt với Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, thay vì giữ quyền kiểm soát Chabahar, thì rút lui là lựa chọn duy nhất."