Ebola và hantavirus: Thế giới có sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vừa tuyên bố đợt bùng phát dịch Ebola tại Uganda và Cộng hòa Dân chủ Congo là “tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế”. Tuyên bố được đưa ra cùng lúc nhiều quốc gia đang nỗ lực kiểm soát dịch hantavirus liên quan đến một chuyến du ngoạn bằng tàu biển tới Nam Mỹ.

Dù nguyên nhân và cách điều trị hai loại virus khác nhau, nhưng tin tức về các đợt bùng phát đã khiến các nhà lãnh đạo thế giới và cơ quan y tế đặt câu hỏi về ý nghĩa của chúng đối với du lịch quốc tế và phối hợp xuyên biên giới. Những câu hỏi này trở nên đặc biệt cấp thiết sau đại dịch COVID-19, khi thế giới từng thiếu sự chuẩn bị cho sự lây lan của coronavirus.

Tuy nhiên, trong bối cảnh WHO đang đối mặt với khủng hoảng tài chính, liệu thế giới hiện tại có sẵn sàng hơn cho một đại dịch khác – hay thậm chí còn kém hơn?

WHO khủng hoảng tài chính

Từ năm 2025, WHO đã gặp khó khăn tài chính do thiếu nguồn tài trợ. Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo vào tháng 5/2025 rằng sức khỏe toàn cầu sẽ gặp rủi ro nghiêm trọng nếu không có đủ hỗ trợ từ các nhà tài trợ, và WHO đang đối mặt với “sự gián đoạn lớn nhất đối với tài chính y tế toàn cầu trong lịch sử”.

Cuộc khủng hoảng trở nên trầm trọng hơn sau khi Mỹ – quốc gia từng chi trả gần 1/5 ngân sách WHO – chính thức rút khỏi tổ chức này vào tháng 1 vừa qua. Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra quyết định này với cáo buộc WHO đã xử lý sai đại dịch COVID-19 và các cuộc khủng hoảng y tế quốc tế khác.

Kết quả là ngân sách chương trình cho các dự án 2026-2027 của WHO đã được ấn định ở mức hơn 6,2 tỷ USD, giảm 9% so với năm trước. WHO đã phải điều chỉnh kế hoạch tài chính, cắt giảm chi tiêu và thu hẹp một số chương trình quan trọng, làm suy yếu đáng kể năng lực chuẩn bị cho đại dịch.

Theo bà Kaja Abbas, phó giáo sư dịch tễ học tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, “việc cắt giảm tài trợ cho WHO đã trực tiếp làm suy yếu các nỗ lực giám sát dịch bệnh, từ đó ảnh hưởng đến khả năng sẵn sàng và chuẩn bị để đưa ra phản ứng hiệu quả”.

Đợt bùng phát hantavirus gần đây đã cho thấy tầm quan trọng của phối hợp quốc tế: hành khách và thủy thủ đoàn từ hơn 20 quốc gia trên tàu du lịch MV Hondius cần được giám sát, truy vết, sơ tán y tế và hướng dẫn y tế công cộng xuyên biên giới. Theo Quy định Y tế Quốc tế, WHO giúp tạo điều kiện cho truyền thông và nỗ lực ứng phó giữa các quốc gia, triển khai chuyên gia, hỗ trợ xét nghiệm và tổ chức ứng phó khẩn cấp.

Tuy nhiên, những nỗ lực này đang gặp rủi ro do khủng hoảng tài chính, theo bác sĩ Krutika Kuppalli tại Dallas (Mỹ), chuyên gia về các mầm bệnh mới nổi và ứng phó đại dịch. Bà cảnh báo: “Làm suy yếu WHO bằng cách cắt giảm tài trợ có nguy cơ làm chậm phát hiện dịch bệnh, chậm thời gian ứng phó và giảm khả năng ngăn chặn các mối đe dọa mới nổi trước khi chúng lây lan toàn cầu”.

Rào cản từ hiệp ước đại dịch và chống vắc-xin

Bên cạnh vấn đề tài chính, WHO gặp khó khăn trong việc thuyết phục các nhà lãnh đạo thế giới đồng thuận về hiệp ước đại dịch cho năm 2026, do tranh chấp về chia sẻ mầm bệnh. Vào tháng 5/2025, WHO đã thông qua Hiệp định Đại dịch, nhưng các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc chưa thể đạt được đồng thuận về khía cạnh Tiếp cận và Chia sẻ Lợi ích Mầm bệnh (PABS) do bất đồng về đảm bảo mọi quốc gia được tiếp cận công bằng vắc-xin và điều trị sau khi chia sẻ dữ liệu mẫu bệnh.

Ông Tedros kêu gọi các nước tiếp tục làm việc khẩn trương, nhấn mạnh “đại dịch tiếp theo là vấn đề thời điểm, không phải nếu có”.

Phong trào chống vắc-xin cũng đang gia tăng. Theo báo cáo tháng 7/2025 trên tạp chí BMJ, tình cảm chống vắc-xin trong giới lãnh đạo các cơ quan y tế Mỹ ngày càng tăng. Bộ trưởng Y tế Mỹ Robert F Kennedy Jr thường xuyên quảng bá những tuyên bố chưa được xác thực về sự nguy hiểm của vắc-xin và phản đối vắc-xin COVID.

Bà Kuppalli cho rằng: “Nếu các bộ phận lớn dân số từ chối vắc-xin hoặc hướng dẫn y tế công cộng, việc kiểm soát lây truyền, bảo vệ hệ thống y tế và giảm tử vong trở nên khó khăn hơn nhiều”. Đáng lo ngại không kém là việc cắt giảm tài trợ cho nghiên cứu và phát triển vắc-xin. Tháng 8 năm ngoái, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ đã hủy khoảng 500 triệu USD hợp đồng và tài trợ dành cho phát triển vắc-xin mRNA, ảnh hưởng đến 22 sáng kiến nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng.

Áp lực kinh tế và tiến bộ đáng kể

Cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran đã khiến giá dầu và khí đốt tăng mạnh, làm đứt gãy chuỗi cung ứng và du lịch quốc tế, dẫn đến chi phí thuốc men tăng cao. Ở Anh, các hiệu thuốc tăng giá thuốc không kê đơn từ 20 đến 30%; ở Ấn Độ, giá thuốc giảm đau thông thường tăng tới 96%.

“Chiến tranh và áp lực kinh tế cũng gây căng thẳng cho chuỗi cung ứng, chuyển hướng nguồn lực chính phủ, di dời dân số và làm suy yếu hệ thống y tế vốn đã mong manh. Tất cả điều này làm tăng nguy cơ dịch bệnh lây lan không kiểm soát”, bà Kuppalli cảnh báo.

Tuy nhiên, vẫn có những tiến bộ đáng kể kể từ COVID-19. Năm 2022, WHO hợp tác với Ngân hàng Thế giới ra mắt quỹ, tính đến tháng 2 năm nay đã cấp hơn 1,2 tỷ USD tài trợ, giúp huy động thêm 11 tỷ USD cho 67 dự án tại 98 quốc gia nhằm mở rộng giám sát, mạng lưới phòng thí nghiệm, đào tạo nhân lực và phối hợp đa ngành.

Năm 2023, WHO thành lập Quân đoàn Khẩn cấp Y tế Toàn cầu để hỗ trợ các quốc gia gặp tình trạng khẩn cấp y tế công cộng bằng cách đánh giá năng lực lực lượng lao động khẩn cấp, triển khai hỗ trợ nhanh và tạo mạng lưới lãnh đạo khẩn cấp từ nhiều quốc gia.

Bà Kuppalli nhận định: “Một trong những bài học rõ ràng nhất từ các đợt bùng phát gần đây là cộng đồng khoa học và y tế công cộng toàn cầu có thể hợp tác nhanh chóng một cách đáng kinh ngạc khi đối mặt với mối đe dọa khẩn cấp. Sự phát triển vắc-xin COVID-19 hiệu quả cao trong chưa đầy một năm là một thành tựu khoa học lịch sử”.

Bà nhấn mạnh: “Những tiến bộ trong nền tảng vắc-xin, đặc biệt là công nghệ mRNA, có nghĩa là chúng ta hiện có khả năng thiết kế và bắt đầu sản xuất vắc-xin ứng cử viên nhanh hơn nhiều so với trước đây. Dù vẫn còn nhiều thách thức, tiến bộ khoa học trong vài năm qua chắc chắn đã cải thiện khả năng phát hiện các mối đe dọa mới nổi và phát triển các biện pháp đối phó y tế nhanh hơn bao giờ hết”.