Động đất Venezuela thách thức chính sách Tây bán cầu mới của ông Trump sau khi USAID bị giải thể

Trận động đất kép xảy ra trong tuần này tại Venezuela đang đặt ra thách thức lớn cho chính sách của Mỹ tại Tây bán cầu, khi chính quyền Tổng thống Donald Trump phải gấp rút triển khai chiến dịch cứu trợ thảm họa quy mô lớn tới một quốc gia mà hiện được coi là đồng minh tại khu vực Mỹ Latinh. Trước đó, một chiến dịch đặc nhiệm của Mỹ vào tháng 1 đã bắt giữ cựu lãnh đạo Nicolás Maduro.

Ngoại trưởng Marco Rubio gọi phản ứng này là “nhanh, lớn, hiệu quả” và mang tính “toàn chính phủ”. Bộ Ngoại giao Mỹ đã điều ba đội tìm kiếm cứu nạn chuyên dụng và cam kết quỹ hỗ trợ 150 triệu USD – khoản tiền mà một cựu chuyên gia cứu trợ thảm họa cho là lớn nhất từng thấy trong vòng 24 giờ sau sự cố. Đội ứng phó thảm họa (DART) triển khai tới Venezuela bao gồm hơn 250 người.

Đây là nhiệm vụ có tính rủi ro cao đối với Mỹ. Chính quyền Trump đã giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) và chuyển hoạt động cứu trợ thảm họa sang Bộ Ngoại giao, đồng thời sa thải hàng nghìn nhân viên viện trợ. Mỹ cũng từng bắt Maduro trong một chiến dịch đặc nhiệm hồi đầu năm nay, đưa ông về Mỹ đối mặt với các cáo buộc liên bang về âm mưu ma túy khủng bố. Người kế nhiệm, bà Delcy Rodríguez, tỏ ra thiện chí hơn nhiều với Washington.

“Họ đã hứng chịu một trận động đất khủng khiếp, rất nhiều người thiệt mạng ngay tại Caracas và chúng ta có nhiều người ở đó hỗ trợ”, ông Trump phát biểu hôm thứ Sáu. Ông nói thêm rằng Mỹ có mối quan hệ tuyệt vời với Venezuela kể từ khi bắt Maduro: “Chúng tôi đã lấy đi hàng triệu thùng dầu và trả cho cuộc chiến gấp nhiều lần. Nhưng quan trọng hơn… họ đang kiếm được nhiều tiền hơn bao giờ hết. Ngoài những gì xảy ra tối qua… đó là một trận động đất lớn, đổ sập các tòa nhà, nhưng ngoài (trận động đất) thì đây lại là một đất nước hạnh phúc, người dân nhảy múa trên đường phố.”

Dù Mỹ từng ứng phó với các thảm họa như bão Melissa ở Jamaica, quy mô động đất tại Venezuela – khiến ít nhất 920 người thiệt mạng – vượt xa mọi thách thức mà chính quyền này từng đối mặt. “Đây là bài kiểm tra thực sự đầu tiên của họ, vì mức độ thảm họa”, bà Susan Reichle, cựu cố vấn USAID từng làm việc trong ứng phó thảm họa sau trận động đất năm 2010 tại Haiti, nhận định. “Nó hiển nhiên nằm trong bán cầu của chúng ta và rất quan trọng đối với chính sách đối ngoại của Tổng thống Trump.”

Dưới thời Trump, Mỹ đã định hình lại viện trợ nước ngoài như một thỏa thuận cùng có lợi, thay vì từ thiện. Washington tập trung cắt giảm các thỏa thuận song phương và hạ tầng viện trợ nhân đạo ở nước ngoài, đặc biệt qua việc cắt giảm USAID. Đơn vị hỗ trợ nước ngoài tại Colombia từng có 144 nhân viên trước khi bị cắt giảm, nay chỉ còn 14 người, và nhiều mối quan hệ với các tổ chức phi chính phủ cùng nhà thầu địa phương bị cắt đứt.

Bà Reichle cho rằng, về mặt tích cực, chính quyền đã ngay lập tức tuyên bố thảm họa và kích hoạt DART cùng đội tìm kiếm cứu nạn, dù 72 giờ đầu sau động đất là thời gian then chốt để tiếp cận người sống sót. Bà Rodríguez, quyền tổng thống Venezuela, cho biết hôm thứ Bảy rằng hàng chục người đã được cứu sống, mang lại “niềm vui khi họ có thể ôm gia đình và người thân”.

Cách tiếp cận chống chủ nghĩa quốc tế về y tế công cộng của Mỹ đã gây ra một số cơ hội bị bỏ lỡ. Các chuyên gia y tế cho rằng việc Mỹ rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã dẫn tới sự chậm trễ đáng kể – lên tới 10 ngày – trong việc thông báo về dịch Ebola bùng phát tại Cộng hòa Dân chủ Congo, ảnh hưởng nghiêm trọng tới phản ứng khủng hoảng.

Chính quyền Trump cũng đối mặt với khủng hoảng về sự đồng cảm. Trong nhiệm kỳ đầu, ông Trump từng tới Puerto Rico sau siêu bão Maria và ném cuộn khăn giấy cho các gia đình không có nước hay điện – hành động bị thị trưởng San Juan gọi là “tồi tệ và đáng ghê tởm”. Lần này, phản ứng của Mỹ dường như được tính toán để ngăn chặn sự chỉ trích mà nhiều người dự đoán sẽ xảy ra. “Họ cảm thấy áp lực và đang dồn mọi nguồn lực vào tình trạng khẩn cấp này, hy vọng mang lại hiệu quả cho những người đang rất cần giúp đỡ”, ông Sam Vigersky, chuyên gia về quan hệ quốc tế tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR), người từng dẫn đầu các đội ứng phó thảm họa Mỹ tại châu Phi, nói.

Trong một bài phân tích, ông Vigersky tổng hợp các chỉ số chính – bao gồm việc điều DART và đội tìm kiếm cứu nạn đô thị – cho thấy Bộ Ngoại giao đang duy trì nhịp độ tương tự các phản ứng trước đây với động đất tại Thổ Nhĩ Kỳ (2023) và Haiti (2021). Cam kết 150 triệu USD cho Venezuela là khoản viện trợ lớn nhất ông từng thấy “trong vòng 24 giờ đầu tiên sau một thảm họa đột ngột”. Ông nhấn mạnh: “Rõ ràng có yếu tố chính trị ở Venezuela. Họ có mối quan hệ với chính quyền lâm thời, và việc thấy họ thành công và ổn định là có lợi cho Mỹ.”