Doanh nghiệp Trung Quốc và Iran hưởng lợi tại vùng Ukraine bị Nga chiếm đóng

Kiev, Ukraine – Tháng 11/2023, đại diện hai công ty Trung Quốc ký hợp đồng cung cấp máy nghiền đá cho các dự án xây dựng tại vùng Donetsk, một khu vực ly khai do Nga hậu thuẫn. Thỏa thuận được công bố bởi Evgeny Solntsev, lúc đó là “thủ tướng” của “Cộng hòa Nhân dân Donetsk” (DPR), một thực thể được thành lập từ năm 2014.

Theo thông tin từ kênh Telegram của Solntsev, hợp đồng được ký tại Moskva, với sự hiện diện của cờ Trung Quốc, Nga và DPR. Hai công ty là Zhongxin Heavy Industrial Machinery và Amma Construction Machinery đã cung cấp thiết bị cho mỏ đá Karansky ở miền nam Donetsk. Đá nghiền từ đây được dùng cho các công trình xây dựng tại vùng Ukraine bị Nga chiếm đóng, trong đó có cảng Biển Azov Mariupol, nơi nhiều tòa nhà được dựng lên trên các ngôi mộ tập thể của dân thường thiệt mạng trong cuộc vây hãm đầu năm 2022.

Cả hai công ty đều không trả lời yêu cầu bình luận của Al Jazeera. Amma Construction Machinery gần như không có danh tính rõ ràng, với số điện thoại đặt tại Irkutsk, Nga, và liên kết tới trang web của Bark – một công ty chuyên xuất khẩu thiết bị.

Nhóm Giám sát Nhân quyền Phương Đông (EHRG), một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Ukraine, cho biết ít nhất 17 công ty Trung Quốc đang hoạt động tại các vùng bị chiếm đóng. Gần 6.000 trạm chuyển tiếp điện thoại di động do Trung Quốc sản xuất đã được lắp đặt. Các công ty này tham gia khai thác mỏ, xây dựng, cung cấp thiết bị viễn thông và dịch vụ tài chính. Họ hoạt động âm thầm, thường chỉ được tiết lộ qua các tuyên bố của quan chức ly khai hoặc do Nga bổ nhiệm.

Maksym Butchenko từ EHRG nhận định: “Khi Nga củng cố quyền lực tại các vùng chiếm đóng, các công ty Trung Quốc thực hiện một sự thay thế khác, nhưng trong lĩnh vực kinh tế.” Phần lớn doanh nghiệp tại Donetsk và Luhansk không hoạt động. Trong số 94 mỏ than từng vận hành trước năm 2014, chỉ còn 5 mỏ mở cửa, và các mỏ còn lại “hoàn toàn chuyển hướng sang làm việc với Trung Quốc và Nga”.

Nền kinh tế vùng chiếm đóng bị “đô la hóa đồng nhân dân tệ”, khi doanh nghiệp địa phương sử dụng hệ thống thanh toán điện tử Trung Quốc qua Telegram, còn đồng nhân dân tệ được bán tại 79 ngân hàng. Butchenko gọi đây là “hội nhập bóng tối” và cảnh báo đây là “tiền lệ đe dọa từ góc độ luật pháp quốc tế”.

Bắc Kinh, với lập trường chính thức trung lập trong cuộc xung đột Nga-Ukraine, chưa công nhận các vùng bị chiếm đóng là một phần của Nga và nhiều lần tuyên bố ủng hộ “toàn vẹn lãnh thổ” của Ukraine. Tuy nhiên, các công ty Trung Quốc gần như “chiếm toàn bộ thị trường” tại khu vực này, theo Butchenko. Một nhà phân tích tại Kiev, Volodymyr Fesenko, cho rằng: “Trung Quốc không cấm [kinh doanh tại vùng bị chiếm đóng], nhưng nhắm mắt làm ngơ trước một số điều. Nếu một công ty có lợi ích, họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro bị phương Tây và Ukraine trừng phạt.”

Kiev đã trừng phạt các công ty này, kêu gọi phương Tây làm theo và cấm họ kinh doanh tại Ukraine. Danh sách bị trừng phạt bao gồm Alibaba, China National Petroleum Corporation và hàng chục nhà sản xuất linh kiện drone và tên lửa. Tuy nhiên, việc trừng phạt các tập đoàn lớn đôi khi là bất khả thi vì chi phí thay thế dịch vụ và chuyên môn của họ quá cao. Huawei, với thiết bị được lắp đặt tại vùng chiếm đóng, vẫn hoạt động tại Ukraine nhờ giá rẻ và dịch vụ hỗ trợ nhanh chóng.

Một chủ doanh nghiệp tại Donetsk cho biết: “Tất cả thiết bị mới ở đây đều của Trung Quốc, từ máy công cụ đến quạt thông gió. Trung Quốc sẽ ở lại đây lâu dài.”

Yếu tố Iran

Ngoài Trung Quốc, Iran cũng đang thâm nhập kinh tế tại các vùng này theo sự khuyến khích từ Moskva. Theo báo cáo tháng 4 của EHRG, Tehran mua than và ngũ cốc từ Donetsk và Luhansk, đồng thời “tích hợp kinh tế vùng Donbas bị chiếm đóng vào chuỗi hậu cần của mình”. Công ty khai thác than Donskiye Ugli, vận hành các mỏ than bị “quốc hữu hóa” tại Donetsk và Luhansk, đã xuất khẩu than sang Iran, theo quan chức ly khai Andrey Chertkov. Công ty này có liên hệ tới tỷ phú Ukraine lưu vong Viktor Medvedchuk, người có con gái được Tổng thống Nga Vladimir Putin làm lễ rửa tội.

Tháng 8 vừa qua, Pavel Kovalev, phó thủ tướng “Cộng hòa Nhân dân Luhansk”, cho biết các nhà sản xuất thực phẩm địa phương sẵn sàng cung cấp casein (protein sữa) cho Iran. Butchenko nhận xét: “Yếu tố Iran cho thấy với sự cho phép và khăng khăng của Nga, các công ty Iran đã xuất hiện tại vùng lãnh thổ bị chiếm đóng. Điện Kremlin không chỉ cho phép mà còn khuyến khích họ.”