Cựu bộ trưởng quốc phòng Ukraine kêu gọi bầu cử thời chiến, gây áp lực lên ông Zelenskyy

Mykhailo Fedorov, cựu bộ trưởng quốc phòng Ukraine, đã gây bất ngờ cho giới chính trị nước này khi công khai kêu gọi tổ chức bầu cử tổng thống giữa lúc xung đột với Nga vẫn đang tiếp diễn. Đây được xem là một thách thức chính trị hiếm hoi đối với Tổng thống Volodymyr Zelenskyy, người từng bổ nhiệm ông Fedorov vào vị trí này.

Phát biểu trong một video dài chín phút đăng tải trên YouTube, ông Fedorov đặt câu hỏi: "Chúng ta phải trả lời một câu hỏi cơ bản - nhà nước nên vận hành thế nào nếu chiến tranh kéo dài nhiều năm? Liệu Nga có thực sự có quyền quyết định khi nào người Ukraine được bầu chọn chính quyền của họ? Tôi chắc chắn là không. Dân chủ không thể bị Nga bắt làm con tin".

Ông Fedorov, 35 tuổi, được biết đến như một nhà kỹ trị không có kinh nghiệm quân sự. Trong thời gian ngắn giữ chức bộ trưởng quốc phòng từ tháng 1, ông không trực tiếp chỉ huy chiến sự mà phụ trách hậu cần, đổi mới công nghệ, chống tham nhũng và đàm phán viện trợ từ phương Tây. Thành tích nổi bật của ông bao gồm các chiến dịch tấn công mạng táo bạo và các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái phá hủy tuyến tiếp tế, nhà máy lọc dầu của Nga.

Tuy nhiên, vào tháng 7 vừa qua, Tổng thống Zelenskyy đã sa thải ông Fedorov sau khi xảy ra mâu thuẫn sâu sắc giữa vị bộ trưởng này và Tướng Oleksandr Syrskii, tổng tư lệnh quân đội Ukraine. Kể từ khi bị miễn nhiệm, ông Fedorov liên tục khẳng định lòng trung thành với ông Zelenskyy và từ chối các vị trí khác, bao gồm cả vai trò trợ lý tổng thống phụ trách cải cách.

Đáng chú ý, cựu ngoại trưởng Dmytro Kuleba được cho là đã ủng hộ ý tưởng bầu cử thời chiến của ông Fedorov. Ông Kuleba phát biểu: "Chúng ta không biết khi nào chiến tranh kết thúc. Nếu nó kéo dài thêm ba năm nữa thì sao? Chúng ta sẽ sống dưới mô hình chính trị được hình thành từ năm 2019, vốn đã kiệt quệ về mặt cảm xúc".

Theo cuộc thăm dò của Viện Xã hội học Quốc tế Kyiv công bố cuối tháng 7, ông Fedorov là ứng viên tổng thống tiềm năng được tín nhiệm thứ hai với 63% người dân tin tưởng, chỉ sau cựu Tổng tư lệnh Valerii Zaluzhnyi (66%). Tổng thống Zelenskyy xếp thứ tư với 56%.

Nhiều người Ukraine tin rằng ông Fedorov có thể trở thành tổng thống tốt hơn ông Zelenskyy - người lên nắm quyền năm 2019 với cam kết chống tham nhũng nhưng sau đó vướng vào nhiều bê bối liên quan đến các cộng sự chủ chốt. Chị Tetiana Baybachenko, một nhân viên pha chế cà phê 35 tuổi tại Kyiv, nói: "Ông Fedorov sạch sẽ, không dính vào bất kỳ bê bối nào. Ông ấy đã thay đổi cách chúng tôi xử lý các thủ tục hành chính". Chị đề cập đến ứng dụng Diia do ông Fedorov giới thiệu khi còn làm bộ trưởng chuyển đổi số giai đoạn 2019-2026.

Tuy nhiên, các nhà quan sát cho rằng việc tổ chức bầu cử giữa lúc các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái gần như diễn ra hằng ngày là điều gần như bất khả thi. Giáo sư Olexiy Haran thuộc Học viện Kyiv-Mohyla cho biết hiến pháp Ukraine trực tiếp cấm tổ chức bất kỳ cuộc bỏ phiếu nào trong thời chiến. "Bất cứ lúc nào, ông Putin cũng có thể phá hoại cuộc bầu cử, vậy chúng ta sẽ làm gì? Điều ông Fedorov nói rất tuyệt, tất cả chúng ta đều muốn bầu cử, muốn đổi mới chính quyền, nhưng chúng ta cần một lệnh ngừng bắn ổn định" ít nhất sáu tháng, ông Haran nói.

Bà Svetlana Chunikhina, phó chủ tịch Hiệp hội Nhà tâm lý học Chính trị Ukraine, nhận định nỗ lực của ông Fedorov nhằm "thúc đẩy sự thức tỉnh chính trị" trong thời chiến là "khởi đầu sai lầm" vì phần lớn người Ukraine coi bầu cử thời chiến là không thể chấp nhận được. Với tư cách một chính trị gia mới nổi, bước đi này thực tế đã "chôn vùi" tính chân thực của ông.

Nhà phân tích Igar Tyshkevych tại Kyiv cho rằng lời kêu gọi của ông Fedorov phản ánh những vấn đề sâu sắc trong đội ngũ chính trị của ông Zelenskyy. Đảng Người hầu của Nhân dân từng đưa ông Zelenskyy lên nắm quyền với 73% số phiếu năm 2019 hiện phần lớn rối loạn chức năng, với các đồng minh thân cận nhất của tổng thống vướng vào hàng loạt bê bối tham nhũng.

"Tổng thống tích lũy đủ sự nổi tiếng và lòng tin, nhưng có sự mất uy tín ngày càng tăng của các thể chế nhà nước. Điều này có thể gây nguy hiểm cho việc chúng ta có thể thua cuộc chiến", ông Tyshkevych nhận định. "Tổng thống nhìn thấy vấn đề nhưng cố giải quyết bằng cách cải tổ giả tạo" - thay đổi nội các nhiều lần.

Một quan sát viên khác cho rằng việc ông Fedorov từ chối nhận vị trí khác trong chính phủ và tuyên bố bầu cử đều xuất phát từ "sự non nớt chính trị" và không phân biệt được giữa tổn thương cá nhân với nhu cầu thời chiến của đất nước. Ông Boris Bondarev, cựu nhà ngoại giao Nga đã từ chức để phản đối cuộc xâm lược năm 2022, nói: "Một chính khách phải phân biệt thất bại của bản thân với thất bại của quốc gia, và việc mất chức vụ với nhu cầu thay đổi toàn bộ cấu trúc chính trị của đất nước".