Cuộc tái chiếm Cuba: Những đòi hỏi tài sản từ thập niên 1960 trở thành vũ khí mới

Trong tháng 5 vừa qua, Mỹ đã có ba động thái đáng chú ý nhằm vào Cuba: truy tố cựu Chủ tịch Raul Castro liên quan đến vụ bắn hạ máy bay của nhóm lưu vong năm 1996, điều một tàu sân bay vào vùng Caribe, và giành được phán quyết từ Tòa án Tối cao ủng hộ các khiếu nại về tài sản bị tịch thu. Các bước đi này không phải ngẫu nhiên, dù vẻ ngoài có hỗn loạn như nhiều chính sách khác của chính quyền Mỹ hiện tại.

Đằng sau sự hội tụ này là những cơ chế cũ kỹ. Lệnh cấm vận của Mỹ, bắt đầu dưới thời Tổng thống Eisenhower và thắt chặt dưới thời Kennedy, đã tồn tại lâu hơn tuổi đời của phần lớn người Cuba hiện nay. Đạo luật Helms-Burton năm 1996 cho phép công dân Mỹ kiện bất kỳ công ty nào sử dụng tài sản mà Cuba đã tịch thu từ người Mỹ. Ủy ban Giải quyết Khiếu nại Nước ngoài (Foreign Claims Settlement Commission) đã lưu giữ 5.913 đơn khiếu nại được chứng thực, trị giá 1,9 tỷ USD gốc và khoảng 9 tỷ USD cả lãi, từ những năm 1960. Điểm mới không phải là thiết kế mà là tốc độ: quá trình tước đoạt và tái chiếm đang tăng tốc.

Tốc độ này đặc biệt tăng nhanh từ đầu năm 2026. Ngày 3/1/2026, lực lượng Mỹ đã bắt giữ tổng thống Venezuela trong một cuộc đột kích trước bình minh ở Caracas và trong cùng chiến dịch đã tiêu diệt 32 sĩ quan Cuba. Vụ đột kích cắt đứt một trong những huyết mạch của Cuba: dầu mỏ Venezuela. Mexico cố gắng lấp đầy khoảng trống, nhưng trong vòng vài tuần đã phải ngừng vận chuyển khi Washington đe dọa áp thuế với bất kỳ nước nào tiếp tế cho Cuba. Đến tháng 5, nhiều khu vực ở Havana đã mất điện tới 20 giờ mỗi ngày.

“Chúng tôi đang chết dần khi còn sống,” một đạo diễn truyền hình Cuba nói. Phong tỏa không gây ảnh hưởng đồng đều. Các nghiên cứu cho thấy những gia đình không có kiều hối từ Miami hay tầng lớp tinh hoa chờ đợi tài sản được trả lại chịu thiệt hại ít hơn khi nền kinh tế sụp đổ và lưới điện ngừng hoạt động. Nạn đói có chủ đích tạo ra chính trị riêng của nó, và phong tỏa tạo ra nhu cầu về một cuộc “giải cứu”.

Ngày 20/5, ngày Độc lập của Cuba, Bộ Tư pháp Mỹ đã truy tố Raul Castro, 94 tuổi, về vụ bắn hạ hai máy bay của phe lưu vong năm 1996. Bản cáo trạng nhắm vào một cựu nguyên thủ quốc gia 30 năm sau sự kiện, và Washington chọn Tòa tháp Tự do ở Miami để công bố: biểu tượng của cộng đồng lưu vong Cuba từ những năm 1960.

Ngày hôm sau, Tòa án Tối cao Mỹ đã biến cuộc tái chiếm thành luật. Trong vụ Havana Docks Corp kiện Royal Caribbean Cruises, 8 thẩm phán giữ nguyên phán quyết rằng các hãng tàu du lịch sử dụng cảng Havana từ 2016 đến 2019 đã buôn bán tài sản bị tịch thu. Thẩm phán Thomas viết ý kiến đa số. Thẩm phán Kagan bất đồng quan điểm. Thẩm phán Sotomayor, cùng với Thẩm phán Kavanaugh, đồng tình nhưng cảnh báo điều này có thể cho phép đòi bồi thường một số tiền không giới hạn từ một số lượng người không giới hạn.

Việc theo đuổi đòi bồi thường này có cấu trúc chủng tộc từ gốc. Ai sở hữu tài sản ở Cuba vào năm 1959? Các tập đoàn Mỹ và tầng lớp Creole Cuba. Đến năm 1960, các công ty Mỹ sở hữu hoặc kiểm soát 90% sản xuất điện, hệ thống điện thoại, hầu hết hoạt động khai thác mỏ và đường của Cuba. Các đơn khiếu nại được chứng thực phản ánh cấu trúc chủng tộc-giai cấp của tư bản trước cách mạng. Người da đen Cuba, với lao động không tự do và bán tự do đã xây dựng các bến tàu, nhà máy đường và cảng đang bị kiện tụng, không có đơn khiếu nại nào được chứng thực đối với tài sản do họ tạo ra.

Tàu sân bay USS Nimitz cùng nhóm tác chiến đã tiến vào Caribe một ngày sau phán quyết về bến tàu, và vài ngày sau, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Phương Nam Mỹ đã gặp các tướng Cuba ở rìa Vịnh Guantanamo. Kịch bản Caracas đang được thực thi. Bộ Tổng tham mưu Phòng vệ Dân sự Quốc gia Cuba đang phát cho các gia đình hướng dẫn ứng phó với pháo kích. Tổng thống Cuba Miguel Diaz-Canel cảnh báo về một cuộc tắm máu với những hậu quả khôn lường. Hòn đảo này không có ý định bị chiếm một cách im lặng.