Cuộc khủng hoảng di cư Ceuta và mối quan hệ Tây Ban Nha-Israel vốn đã lạnh giá

Tây Ban Nha tuyên bố đã kiểm soát được cuộc khủng hoảng tại thành phố Ceuta ở Bắc Phi, khi phần lớn trong số hơn 50.000 người di cư tràn qua biên giới trong những ngày qua đã tự nguyện quay trở lại Morocco.

Hàng chục nghìn người đã vượt vào Ceuta từ hôm thứ Năm và tiếp tục đổ đến trong đêm sang thứ Sáu. Phần lớn đến bằng đường biển, bơi hoặc đi thuyền nhỏ để vượt qua hàng rào biên giới. Một số người ồ ạt xông qua các trạm kiểm soát khiến lực lượng bảo vệ bị quá tải. Ít nhất 67 người đã thiệt mạng khi cố gắng đến Ceuta.

Nhiều câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ về nguyên nhân khiến một lượng lớn người đột ngột tìm cách nhập cảnh trái phép vào lãnh thổ Tây Ban Nha. Rõ ràng họ không tình cờ chọn cùng một ngày để làm điều đó. Liệu có sự phối hợp hay lên kế hoạch từ trước, và nếu có thì do ai và vì mục đích gì?

Ceuta ở đâu và vì sao quan trọng?

Ceuta là thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm trên bờ biển phía bắc châu Phi, giáp Morocco. Cùng với Melilla, đây là một trong hai đường biên giới trên bộ duy nhất giữa Liên minh châu Âu và châu Phi.

Thành phố này thuộc quyền cai trị của Bồ Đào Nha từ năm 1415 trước khi trở thành một phần của Tây Ban Nha năm 1580. Sau quá trình phi thực dân hóa châu Phi, Ceuta và Melilla là hai lãnh thổ duy nhất còn lại do châu Âu kiểm soát trên đất liền châu Phi.

Vị trí địa lý khiến nơi đây trở thành một trong những điểm vào chính cho người di cư và người xin tị nạn tìm cách đến châu Âu. Vùng đất này được bảo vệ bởi hàng rào biên giới cao, hệ thống giám sát và lực lượng Vệ binh Dân sự cùng Cảnh sát Quốc gia Tây Ban Nha thường trực.

Nguyên nhân dòng người đổ bộ đột ngột

Chính quyền Ceuta liên hệ sự gia tăng các vụ vượt biên với phán quyết của Tòa án Tối cao Tây Ban Nha công bố hồi tháng 7, cấm chính quyền trục xuất ngay lập tức người di cư đến bằng đường biển. Phán quyết không áp dụng cho người nhập cảnh qua đường bộ, bao gồm trèo qua hàng rào biên giới.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nghi ngờ giả thuyết này, cho rằng ít người di cư biết đến phán quyết của tòa án. Nhà báo Ignacio Cembrero, chuyên về di cư Bắc Phi, nói với AFP rằng phán quyết có vai trò nhất định nhưng không giải thích được mức độ huy động lớn đến vậy.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez đổ lỗi cho các tổ chức buôn người đã thổi phồng ý nghĩa của phán quyết để thuyết phục người di cư tham gia cuộc tràn biên giới có phối hợp.

Một số ý kiến cho rằng Morocco có thể đã đóng vai trò trong việc tổ chức và tạo điều kiện cho vụ vượt biên hàng loạt. Morocco không công nhận chủ quyền của Madrid đối với Ceuta và Melilla, coi đây là lãnh thổ bị chiếm đóng.

Morocco cũng khẳng định chủ quyền với Tây Sahara, thuộc địa cũ của Tây Ban Nha bị nước này sáp nhập năm 1975, nơi người dân bản địa do Mặt trận Polisario đại diện phản đối sự cai trị của Rabat và muốn độc lập.

Tháng 4/2021, Madrid cho phép lãnh đạo Mặt trận Polisario Brahim Ghali điều trị COVID-19 tại bệnh viện Tây Ban Nha, khiến Morocco tức giận. Rabat triệu hồi đại sứ và nới lỏng kiểm soát biên giới vào tháng 5, cho khoảng 10.000 người di cư vào Ceuta như một lời đe dọa.

Năm 2022, Tây Ban Nha khôi phục quan hệ ngoại giao đầy đủ với Morocco sau khi đảo ngược chính sách ủng hộ quyền tự quyết của người dân Tây Sahara, chuyển sang ủng hộ chủ quyền của Morocco. Tháng trước, quan hệ Madrid-Rabat xấu đi lần nữa vì Sanchez thăm chính thức Algeria, quốc gia mà Morocco coi là kẻ thù do ủng hộ Polisario.

Một số người suy đoán các sự kiện gần đây cho thấy Morocco tiếp tục gửi cảnh báo tới Tây Ban Nha.

Liên quan gì đến Israel?

Một số nhà quan sát cho rằng nếu Morocco đứng sau vụ việc, nước này có thể được khuyến khích bởi hai nhà lãnh đạo có hiềm khích với Sanchez – Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu.

Sanchez là một trong những tiếng nói ủng hộ Palestine nhất châu Âu. Ông gọi chiến dịch của Israel ở Gaza là diệt chủng, chỉ trích chiến dịch của Mỹ-Israel chống Iran và từ chối cho phép các cơ sở quân sự chung Mỹ-Tây Ban Nha phục vụ chiến dịch đó. Trump cũng chỉ trích Tây Ban Nha vì không tăng chi tiêu quân sự đạt mục tiêu NATO.

Morocco thân thiện với Israel hơn hẳn Tây Ban Nha. Năm 2024, Tây Ban Nha từ chối cho tàu chở vũ khí cho Israel mang cờ Mỹ cập cảng Algeciras, khiến tàu phải chuyển hướng sang Morocco. Cùng năm, Morocco cho tàu chiến Israel cập cảng Tangier tiếp nhiên liệu trên đường từ Mỹ về Israel sau khi Tây Ban Nha từ chối.

Nhiều người Israel coi việc Madrid ủng hộ Palestine là đạo đức giả khi Tây Ban Nha cũng chiếm đóng lãnh thổ Arab. Năm 2019, con trai Netanyahu là Yair đăng bản đồ Ceuta và Melilla kèm lời bình: “Người Arab và Hồi giáo thân mến. Muốn giải phóng đất đai Arab và Hồi giáo bị chiếm đóng? Đây là điểm khởi đầu tốt đấy!”

Tháng 3 năm nay, một bài báo của Michael Rubin, thành viên Viện Doanh nghiệp Mỹ, cho Diễn đàn Trung Đông đăng trên tờ pro-Israel kêu gọi người Morocco tập trung, đưa máy ủi đến biên giới và vào Ceuta, Melilla để giương cờ. Tháng 4, nhà phân tích Amine Ayoub viết trên Ynet News của Israel rằng căng thẳng Mỹ-Tây Ban Nha tạo cơ hội cho Morocco gây sức ép về Ceuta và Melilla, với Israel sẵn sàng hậu thuẫn ngoại giao.

Hôm thứ Sáu, khi Ceuta rơi vào khủng hoảng, Đại sứ Israel tại Liên Hợp Quốc Danny Danon đăng trên X: “Tây Ban Nha, nước không bỏ lỡ cơ hội nào để giảng bài cho Israel, đã ban bố tình trạng khẩn cấp ở Ceuta. Có lẽ trước khi tiếp tục giảng bài, nước này nên giải thích vì sao vẫn duy trì các vùng đất thuộc địa ở châu Phi.”

Bộ trưởng Giao thông Tây Ban Nha Oscar Puente bình luận: “Mọi thứ đang dần trở nên rõ ràng”, ngụ ý cho rằng Israel liên quan đến vụ việc.

Tình cảm ủng hộ Israel đang tăng ở Morocco khi quan hệ ngoại giao với cả Israel và Mỹ ngày càng sâu sắc. Cách đây ít ngày, Morocco đặt tên đường cao tốc dài 1.055km qua Tây Sahara theo tên Trump. Các chuyên gia cho rằng đây là điều dễ hiểu vì Morocco là một trong những nước ký Hiệp định Abraham do Trump làm trung gian, bình thường hóa quan hệ với Israel năm 2020. Đổi lại, chính quyền Trump ủng hộ Morocco tại Liên Hợp Quốc và qua các kênh song phương.

Chưa có bằng chứng Morocco đứng sau vụ việc ở Ceuta vì lợi ích của Israel, chỉ có nhiều trùng hợp thú vị. Nhưng dù có âm mưu hay không, một hệ quả rõ ràng là quan hệ vốn đã lạnh giá giữa chính phủ cánh tả của Sanchez và chính phủ cực hữu của Netanyahu càng trở nên lạnh hơn.