Cộng hòa Dân chủ Congo: Cuộc chiến hiến pháp quanh cuộc bầu cử 2028

Tổng thống Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) Felix Tshisekedi dự kiến kết thúc nhiệm kỳ vào năm 2028 theo hiến pháp hiện hành. Tuy nhiên, với hơn hai năm còn lại, cuộc tranh giành về các quy tắc chi phối những gì diễn ra sau khi nhiệm kỳ của ông kết thúc đang định hình lại nền chính trị nước này.

Hồi tháng 5, ông Tshisekedi tuyên bố không tìm kiếm nhiệm kỳ thứ ba nhưng sẽ chấp nhận nếu người dân Congo muốn ông tiếp tục. Phát biểu này làm sống lại lo ngại của phe đối lập rằng cải cách hiến pháp cuối cùng có thể mở đường vượt qua giới hạn hai nhiệm kỳ hiện tại. Theo hiến pháp hiện hành, tổng thống được bầu với nhiệm kỳ 5 năm, có thể tái đắc cử một lần, và quy định về số lượng cùng độ dài nhiệm kỳ tổng thống được bảo vệ khỏi sửa đổi hiến pháp.

Phe của ông Tshisekedi cho rằng đất nước cần cải cách thể chế. Trong khi đó, những người phản đối lo sợ quá trình này có thể được dùng để thay đổi các quy tắc kế nhiệm tổng thống. Tranh cãi diễn ra trong bối cảnh CHDC Congo đang chống lại cuộc nổi dậy ở phía đông do M23 lãnh đạo, một nhóm vũ trang nằm trong liên minh chính trị-quân sự Alliance Fleuve Congo (AFC), hiện kiểm soát Goma và Bukavu, thủ phủ của Bắc Kivu và Nam Kivu.

Trận chiến trưng cầu dân ý

Đối đầu leo thang từ tháng 6 khi Quốc hội CHDC Congo thông qua đạo luật đặt điều kiện tổ chức trưng cầu dân ý. Tòa án Hiến pháp hồi tháng 7 phán quyết đạo luật tuân thủ hiến pháp nhưng nêu quan ngại về một số điều khoản. Ngày 10/8, Tổng thống Tshisekedi chính thức yêu cầu Chủ tịch Quốc hội và Thượng viện xem xét lại đạo luật theo các quan ngại của tòa. Quốc hội cho biết sẽ đưa nội dung tái thẩm vào chương trình nghị sự kỳ họp tháng 9.

Đạo luật quy định về một hội đồng lập hiến, sau đó là trưng cầu dân ý trong trường hợp được mô tả là "rối loạn chức năng lớn" của các thể chế nhà nước. Các nhà phê bình cho rằng cơ chế này cuối cùng có thể được dùng để thay đổi các điều khoản ngăn ông Tshisekedi ra tranh cử nhiệm kỳ thứ ba. Chính phủ trình bày cải cách hiến pháp như một vấn đề thể chế rộng hơn, không phải là động thái kéo dài nhiệm kỳ tổng thống.

Nhóm đối lập chính vận động chống lại quá trình này là C64, hay liên minh Điều 64. Tên gọi này nhắc tới Điều 64 hiến pháp CHDC Congo, kêu gọi công dân chống lại bất kỳ ai nắm quyền vi phạm trật tự hiến pháp. C64 tuyên bố sẽ chống lại mọi nỗ lực dùng cải cách hiến pháp để kéo dài nhiệm kỳ của ông Tshisekedi sau năm 2028. Liên minh này công bố kế hoạch vận động toàn quốc ngày 15/9, với các cuộc biểu tình tại Kinshasa dự kiến hội tụ về Palais du Peuple, trụ sở quốc hội.

Đưa cuộc chiến tới quốc hội

Tranh cãi đã tràn ra đường phố. Hàng nghìn người biểu tình ở Goma và Bukavu ngày 28/7 phản đối các đề xuất sửa đổi hiến pháp và mọi nỗ lực kéo dài thời gian ông Tshisekedi tại vị. Tại Kinshasa, người biểu tình dự kiến tập trung về Palais du Peuple. Với C64, điểm đến được chọn có chủ đích: liên minh muốn đưa cuộc phản đối tới thể chế trung tâm của tiến trình hiến pháp.

Jean-Marc Kabund, chính trị gia đối lập Congo, nói với Al Jazeera rằng không được phép để bất kỳ sửa đổi hiến pháp, trưng cầu dân ý hay thủ thuật pháp lý nào vượt qua hiến pháp hiện hành. Ông cảnh báo điều này diễn ra khi đất nước đang có chiến tranh có thể đào sâu chia rẽ và đe dọa đoàn kết dân tộc.

Cuộc chiến hiến pháp trong chiến tranh

Tranh cãi hiến pháp diễn ra song song với cuộc xung đột đã làm thay đổi miền đông Congo. M23 và AFC đã chiếm nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn, gồm Goma và Bukavu. Chính phủ Congo cáo buộc Rwanda hậu thuẫn M23, còn Kigali bác bỏ. Chiến tranh cũng đặt ra câu hỏi về bầu cử 2028. Ông Tshisekedi cảnh báo có thể không tổ chức bầu cử nếu giao tranh tiếp diễn, với lý do khó tổ chức một cuộc bỏ phiếu đáng tin cậy khi nhiều vùng đất nằm ngoài kiểm soát chính phủ.

Emmanuel Bugama, nhà phân tích chính trị Congo tại Bunia, nói với Al Jazeera rằng lợi ích quốc gia cần được đặt trên các tranh chấp chính trị. "Lợi ích tốt nhất của quốc gia cần được ưu tiên hơn những cuộc cãi vã chính trị này", ông nói.

Góc nhìn từ Goma

Tại Goma, cuộc tranh luận được theo dõi từ một thành phố không còn nằm dưới quyền kiểm soát của Kinshasa. Gentil Mulume, nhà hoạt động xã hội dân sự tại Goma, nói với Al Jazeera rằng mọi thay đổi hiến pháp kéo dài nhiệm kỳ của ông Tshisekedi sẽ không được công nhận ở vùng lãnh thổ do M23 và AFC kiểm soát. "Nếu Tshisekedi dám sửa hiến pháp để kéo dài nhiệm kỳ, điều đó sẽ không được công nhận ở đây", ông nói.

Mulume cho rằng tranh cãi này phản ánh sự chia rẽ sâu sắc giữa Kinshasa và miền đông. Ông lập luận rằng việc ông Tshisekedi tiếp tục cầm quyền có thể bị xem là một hình thức thống trị và quyền tự quyết cần được đưa vào cuộc tranh luận chính trị. Những phát biểu này cho thấy cuộc đối đầu hiến pháp tại Kinshasa đang được diễn giải thế nào tại vùng lãnh thổ nằm ngoài tầm kiểm soát hiệu quả của chính phủ.

Người dân biết gì?

Còn có một câu hỏi cơ bản hơn: người dân thường hiểu bao nhiêu về các đề xuất thay đổi? Kevin Kalala, 30 tuổi, bán thẻ điện thoại tại Kinshasa, nói với Al Jazeera rằng anh không biết đủ về hiến pháp để có quan điểm. "Chúng tôi không biết hiến pháp của mình có những gì. Nhà nước Congo nên bắt đầu bằng việc dạy chúng tôi về hiến pháp", anh nói. Kalala cho rằng người dân cần được cho biết điều khoản nào cần sửa, vì sao cần sửa và lợi ích gì. "Tôi không ủng hộ cũng không phản đối việc sửa hiến pháp", anh nói.

Đề nghị đối thoại

Khi căng thẳng dâng cao, ông Tshisekedi đề xuất một cuộc đối thoại quốc gia gồm các đảng phái chính trị, xã hội dân sự và tôn giáo. Ngày 16/8 tại Libreville, Gabon, ông cho biết sẽ sớm phát biểu trước quốc dân về tầm nhìn và khuôn khổ đối thoại. Ngày và hình thức đối thoại chưa được công bố. Ông Tshisekedi loại trừ ngồi với những người ông cáo buộc đứng về phía Rwanda hoặc quân nổi dậy.

Martin Fayulu, người từng cạnh tranh với ông Tshisekedi trong bầu cử tổng thống 2018, kêu gọi cựu Tổng thống Joseph Kabila và Corneille Nangaa, lãnh đạo chính trị của AFC, tham gia. Hiện tại, tranh cãi hiến pháp diễn ra song song với chiến tranh ở miền đông và bất định quanh bầu cử 2028. Câu hỏi không còn là liệu hiến pháp có thay đổi hay không, mà là liệu các lực lượng chính trị Congo có thể thống nhất các quy tắc cho những gì xảy ra khi nhiệm kỳ hiện tại của ông Tshisekedi kết thúc.

"Chúng ta chắc chắn đang hướng tới một trong những giai đoạn mang tính quyết định nhất của lịch sử gần đây", Bugama nói với Al Jazeera. "Đất nước đang nằm dưới sự kiểm soát của một nhóm vũ trang, trong khi chính phủ ở Kinshasa lên lớp về cải cách hiến pháp thay vì xử lý điều quan trọng nhất".